મહાભારત · અધ્યાય 13.234

એતદર્થમવાપ્નોતિ નરઃ પ્રેત્ય શુભેક્ષણે ॥ ઉમોવાચ ।

લોકસિદ્ધં તુ યદ્દ્રવ્યં સર્વસાધારણં ભવેત્ । તદદત્સર્વિસામાન્યં કથં ધર્મં લભેન્નરઃ ।
એવં સાધારણે દ્રવ્યે તસ્ય સ્વત્વં કથં ભવેત્ ॥ મહેશ્વર ઉવાચ ।

લોકે ભૂતમયં દ્રવ્યં સર્વસાધારણં તથા ।
તથૈવ તદ્દદન્મર્ત્યો લભેત્પુણ્યં સ તચ્છૃણુ ॥

દાતા પ્રતિગ્રહીતા ચ દેયં સોપક્રમં તથા । દેશકાલૌ ચ યત્ત્વેતદ્દાનં ષઙ્ગુણમુચ્યતે ।
તેષાં સમ્પદ્વિશેષાંશ્ચ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધ મે ॥

આદિપ્રભૃતિ યઃ શુદ્ધો મનોવાક્કાયકર્મભિઃ । સત્યવાદી જિતક્રોધસ્ત્વલુબ્ધો નાભ્યસૂયકઃ । શ્રુદ્ધાવાનાસ્તિકશ્ચૈવક એવં દાતા પ્રશસ્યતે ॥

શુદ્રો દાન્તો જિતક્રોધસ્તથા દીનકુલોદ્ભવઃ ।
શ્રુતચારિત્રસમ્પન્નસ્તથા બહુકલત્રવાન્ ॥

પઞ્ચયજ્ઞપરો નિત્યં નિર્વિકારશરીરવાન્ ।
એતાન્પાત્રગુણાન્વિદ્ધિ તાદૃક્પાત્રં પ્રશસ્યતે ॥

પિતૃદેવાગ્નિકાર્યેષુ તસ્ય દત્તં મહાફલમ્ । યદ્યદર્હતિ યો લોકે પાત્રં તસ્ય ભવેચ્ચ સઃ । મુચ્યેદાપદ આપન્નો યેન પાત્રં તદસ્ય તુ ॥

અન્નસ્ય ક્ષુધિતં પાત્રં તૃષિતસ્તુ જલસ્ય વૈ ।
એવં પાત્રેષુ નાનાત્વમિષ્યતે પુરુષં પ્રતિ ॥

જારશ્ચોરશ્ચ ષણ્ડશ્ચ હિંસ્રઃ સમયભેદકઃ ।
લોકવિઘ્નકરાશ્ચાન્યે વર્જિતવ્યાઃ સર્વશઃ પ્રિયે ॥

પરોપઘાતાદ્યદ્દ્રવ્યં ચૌર્યાદ્વા લભ્યતે નૃભિઃ ।
નિર્દયાલ્લભ્યતે યચ્ચ ધૂર્તભાવેન વૈ તથા ॥

અધર્માદર્થમોહાદ્વા બહૂનામુપરોધનાત્ ।
યલ્લભ્યતે ધનં દેવિ તદત્યન્તવિગર્હિતમ્ ॥

તાદૃશેન કૃતં ધર્મં નિષ્ફલં વિદ્ધિ ભામિનિ ।
તસ્માન્ન્યાયાગતેનૈવ દાતવ્યં શુભમિચ્છતા ॥

યદ્યદાત્મપ્રિયં નિત્યં તત્તદ્દેયમિતિ સ્થિતિઃ ।
ઉપક્રમમિમં વિદ્ધિ દાતૄણાં પરમં હિતમ્ ॥

પાત્રભૂતં તુ દૂરસ્થમભિગમ્ય પ્રસાદ્ય ચ । દાતા દાનં તથા દદ્યાદ્યથા તુષ્યેત તેન સઃ । એષ દાનવિધૈઃ શ્રેષ્ઠઃ સમાહૂય તુ મધ્યમઃ ॥

પૂર્વં ચ પાત્રતાં જ્ઞાત્વા સમાહૂય નિવેદ્ય ચ ।
શૌચાચમનસંયુક્તં દાતવ્યં શ્રદ્ધયા પ્રિયે ॥

યાચિતૄણાં તુ પરમમાભિમુખ્યં પુરસ્કૃતમ્ ।
સમ્માનપૂર્વં સઙ્ગ્રાહ્યં દાતવ્યં દેશકાલયો ॥

અપાત્રેભ્યોપિ ચાન્યેભ્યો દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥ પાત્રાણિ સમ્પરીક્ષ્યૈવ દાત્રા વૈ નામમાત્રયા ।

અતિશક્તયા પરં દાનં યથાશક્તિ તુ મધ્યમમ્ ।
તૃતીયં ચાપરં દાનં નાનુરૂપમિવાત્મનઃ ॥

યથા સમ્ભાષિતં પૂર્વં દાતવ્યં તત્તથૈવ ચ । પુણ્યિક્ષેત્રેષુ યદ્દત્તં પુણ્યકાલેષુ વા યથા । તચ્છોભનતરં વિદ્ધિ ગૌરવાદ્દેશકાલયોઃ ॥ ઉમોવાચ ।

યશ્ચ પુણ્યતમો દેશસ્તથા કાલશ્ચ શંસ મે ॥ મહેશ્વર ઉવાચ ।

કુરુક્ષેત્રં મહાનન્યો યશ્ચ દેવર્ષિસેવિતઃ । ગિરિર્વરશ્ચ તીર્થાનિ દેશભાગેષુ પૂજિતઃ ।
ગ્રહીતુમીપ્સિતો યત્ર તત્ર દત્તં મહાફમલ્ ॥

શરદ્વસન્તકાલશ્ચ પુણ્યમાસસ્તથૈવ ચ ।
શુક્લપક્ષશ્ચ પક્ષાણાં પૌર્ણમાસી ચ પર્વસુ ॥

પિતૃદૈવતનક્ષત્રનિર્મલો દિવસસ્તથા ।
તચ્છોભનતરં વિદ્ધિ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે તથા ॥

પ્રતિગ્રહીતુર્યઃ કાલો મનસા કીર્તિતઃ શુભે ।
એવમાદિષ્ટકાલેષુ દત્તં દાનં મહદ્ભવેત્ ॥

દાતા દેયં ચ પાત્રં ચ ઉપક્રમયુતા ક્રિયા ।
દેશકાલં તથા તેષાં સમ્પચ્છુદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા ॥

યથૈવ યુગપત્સમ્પત્તત્ર દાનં મહદ્ભવેત્ ॥

અત્યલ્પમપિ યદ્દાનમેભિઃ ષડ્ભિર્ગુણૈર્યુતમ્ ।
ભૂત્વાઽનન્તં નયેત્સ્વર્ગં દાતારં દોષવર્જિતમ્ ॥

સુમહદ્વાઽપિ યદ્દાનં ગુણૈરેભિર્વિનાકૃતમ્ । અત્યલ્પફલનિર્યોગમફલં વા ફલોદ્ધતમ્ ॥ ઉમોવાચ ।

એવન્ગુણયુતં દાનં દત્તં ચ ફલતાં વ્રજેત્ । તદસ્તિ ચેન્મહદ્દેયં તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥ મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદપ્યસ્તિ મહાભાગે નરાણાં ભાવદોષતઃ ॥

કૃત્વા ધર્મં તુ વિધિવત્પશ્ચાત્તાપં કરોતિ ચેત્ ।
શ્લાઘયા વા યદિ બ્રૂયાદ્વૃથા સંસદિં યત્કૃતમ્ ॥

પ્રકલ્પયેચ્ચ મનસા તત્ફલં પ્રેત્યભાવતઃ । કર્મ ધર્મકૃતં યચ્ચ સતતં ફલકાઙ્ક્ષયા । એતત્કૃતં વા દત્તં વા પરત્ર વિફલં ભવેત્ ॥

એતે દોષા વિવર્જ્યાશ્ચ દાતૃભિઃ પુણ્યકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
સનાતનમિદં વૃત્તં સદ્ભિરાચરિતં તથા ॥

અનુગ્રહાત્પરેષાં તુ ગૃહસ્થાનામૃણં હિ તત્ ।
ઇત્યેવં મન આવિશ્ય દાતવ્યં સતતં બુધૈઃ ॥

એવમેવ કૃતં નિત્યં સુકૃતં તદ્ભવેન્મહત્ ।
સર્વસાધારણં દ્રવ્યમેવં દત્ત્વા મહત્ફલમ્ ॥