મહાભારત · અધ્યાય 13.220

ભગવન્દેવદેવેશ મમ પ્રીતિવિવર્ધન । જાત્યન્ધાશ્ચૈવ દૃશ્યન્તે જાતા વા નષ્ટચક્ષુષઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ કલ્યાણિ કારણમ્ ॥

યે પુરા કામકારેણિ પરવેશ્મસુ લોલુપાઃ ।
પરસ્ત્રિયોઽભિવીક્ષન્તે દુષ્ટેનૈવ સ્વચક્ષુષાઃ ॥

અન્ધીકુર્વન્તિ યન્મર્ત્યાન્ક્રોધલોભસમન્વિતાઃ ।
લક્ષણજ્ઞાશ્ચ રૂપેષુ અયથાવત્પ્રદર્શકાઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારાઃ કાલધર્મવશાસ્તુ તે ।
દણ્ડિતા યમદણ્ડેન નિરયસ્થાશ્ચિરં પ્રિયે ॥

યદિ ચેન્માનુષં જન્મ લભેરંસ્તે તથાપિ વા । સ્વભાવતો વા જાતા વા અન્ધા એવ ભવન્તિ તે ।
અક્ષિરોગયુતા વાઽપિ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥
ઉમોવાચ ।

મુખરોગયુતાઃ કેચિદ્દૃશ્યન્તે સતતં નરાઃ ।
દન્તકણ્ઠકપોલસ્થૈર્વ્યાધિભિર્બહુપીડિતાઃ ॥

આદિપ્રભૃતિ વૈ મર્ત્યા જાતા વાઽપ્યથ કારણાત્ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ॥

કુવક્તારસ્તુ યે દેવિ જિહ્વયા કટુકં ભૃશમ્ ।
અસત્યં પરુષં ઘોરં ગુરૂન્પ્રતિ પરાન્પ્રતિ ॥

જિહ્વાબાધાં તદાઽન્યેષાં કુર્વતે કોપકારણાત્ । પ્રાયશોઽનૃતભૂયિષ્ઠા નરાઃ કાર્યવશેન વા ।
તેષાં જિહ્વાપ્રદેશસ્થા વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ તે ॥

કુશ્રોતારસ્તુ યે ચાર્યં પરેષાં કર્ણનાશકાઃ ।
કર્ણરોગાન્બહુવિધાઁલ્લભન્તે તે પુનર્ભવે ॥

દન્તરોગશિરોરોગકર્ણરોગાસ્તથૈવ ચ ।
અન્યે દુઃખાશ્રિતા દોષાઃ સર્વે ચાત્મકૃતં ફલમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

પીડ્યન્તે સતતં દેવ માનુષેષ્વેવ કેચન ।
કુક્ષિપક્ષાશ્રિતૈર્દોષૈર્વ્યાધિભિશ્ચોદરાશ્રિતૈઃ ॥

તીક્ષ્ણિશૂલૈશ્ચ પીડ્યન્તે નરા દુઃખપરિપ્લુતાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ કામક્રોધવશા ભૃશમ્ ।
આત્માર્થમેવ ચાહારં ભુઞ્જન્તે નિરપેક્ષકાઃ ॥

અભક્ષ્યાહારદાનૈશ્ચ વિશ્વસ્તાનાં વિષપ્રદાઃ ।
અભક્ષ્યભક્ષદાશ્ચૈવ શૌચમઙ્ગલવર્જિતાઃ ॥

માંસયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ય માનુષ્યં તત્ર તે વ્યાધિપીડિતાઃ ॥

તૈસ્તૈર્બહુવિધાકારૈર્વ્યાધિભિર્દુઃખસંશ્રિતાઃ ।
ભવન્ત્યેવં તથા દેવિ યથા ચૈવં તથા કૃતમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

દૃશ્યન્તે સતતં દેવ વ્યાધિભિર્મેહનાશ્રિતૈઃ । પીડ્યમાનાસ્તથા મર્ત્યા અશ્મરીશર્કરાદિભિઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ પરદારપ્રધર્ષકાઃ ।
તિર્યગ્યોનિષુ ધૂર્તા વૈ મૈથુનાર્થં ચરન્તિ ચ ॥

કામદોષેણિ યે ધૂર્તાઃ કન્યાસુ વિધવાસુ ચ ।
બલાત્કારેણ ગચ્છન્તિ રૂપદર્પસમન્વિતાઃ ॥

તાદૃશા મરણં પુનર્જન્મનિ શોભને । યદિ ચેન્માનુષં જન્મ લભેરંસ્તે તથાવિધાઃ ।
મેહનસ્થૈસ્તથા ઘોરૈઃ પીડ્યન્તે વ્યધિભિઃ પ્રિયે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદ્દૃશ્યન્તે શોષિણઃ કૃશાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ માંસલુબ્ધાઃ સુલોલુપાઃ ।
આત્માર્થે સ્વાદુગૃદ્ધાશ્ચ પરભોગોપતાપિનઃ ॥

અભ્યસૂયાશ્ચોપતાપાઃ પરભોગેષુ યે નરાઃ ।
એવં યુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ॥

શેષવ્યાધિયુતાસ્તત્ર નરા ધમનિસન્તતાઃ ।
ભવન્ત્યેવ નરા દેવિ પાપકર્મોપભોગિનઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિત્ક્લિશ્યન્તે કણ્ઠરોગિણઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ પરેષાં રૂપનાશનાઃ ।
આઘાતવધબન્ધૈશ્ચ વૃથા દણ્ડેન મોહિતાઃ ॥

ઇષ્ટનાશકરા યે તુ અપથ્યાહારદા નરાઃ ।
ચિકિત્સકા વા દુષ્ટાસ્ચ દ્વેષલોભસમન્વિતાઃ ॥

નિર્દયાઃ પ્રાણિહિંસાયાં મલદાશ્ચિત્તનાશનાઃ ।
એવંયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ॥

યદિ વૈ માનુષં જન્મ લભેરંસ્તેષુ દુઃખિતાઃ ।
અત્ર તે ક્લેશસંયુક્તાઃ કણ્ઠરોગશતૈર્વૃતાઃ ॥

કેચિત્ત્વગ્દોષસંયુક્તા વ્રણકુષ્ઠૈશ્ચ સંયુતાઃ । શ્વિત્રકુષ્ઠયુતા વાઽપિ બહુધા કૃચ્છ્રસંયુતાઃ ।
ભવન્ત્યેવ નરા દેવિ યથા તેન કૃતં ફલમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદઙ્ગહીનાશ્ચ પઙ્ગવ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ લોભમોહસમાવૃતાઃ । પ્રાણિનાં પ્રાણહિંસાર્થમઙ્ગવિઘ્નં પ્રકુર્વતે ।
શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય વા દેવિ પ્રાણિનાં ચેષ્ટનાશકાઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને । તદઙ્ગહીના વૈ પ્રેત્ય ભવન્ત્યેવ ન સંશયઃ ।
સ્વભાવતો વા જાતા વા પઙ્ગવશ્ચ ભવન્તિ તે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદ્ગ્રન્થિભિઃ પિલકૈસ્તથા ।
ક્લિશ્યમાનાઃ પ્રદૃશ્યન્તે તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ ગ્રન્થિભેદકરા નૃણામ્ । મુષ્ટિપ્રહારપરુષા નૃશંસાઃ પાપકારિણઃ ।
પાટકાસ્તોટકાશ્ચૈવ શૂલતુન્નાસ્તથૈવ ચ ॥

એવંયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
ગ્રન્થિભિઃ પિલકૈશ્ચૈવ ક્લિશ્યન્તે ભૃશદુઃખિતાઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિત્પાદરોગસમન્વિતાઃ ।
દૃશ્યન્તે સતતં દેવ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ ક્રોધલોભસમન્વિતાઃ । મનુજા દેવતાસ્થાનં સ્વપાદૈર્ભ્રંશયન્ત્યુત ।
જાનુભિઃ પાર્ષ્ણિભિશ્ચૈવ પ્રાણિહિંસાં પ્રકુર્વતે ॥

એવંયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
પાદરોગૈર્બહુવિધૈર્બાધ્યન્તે વિપદાદિભિઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિદ્દૃશ્યન્તે બહવો ભુવિ ।
વાતજૈઃ પિત્તજૈ રોગૈર્યુગપત્સાન્નિપાતકૈઃ ॥

રોગૈર્બહુવિધૈર્દેવ ક્લિશ્યમાનાઃ સુદુઃખિતાઃ । અસમસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ આઢ્યા વા દુર્ગતાસ્તથા ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ કલ્યાણિ કારણમ્ ॥

યે પુરા મનુજા દેવિ ત્વાસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ।
સ્વવશાઃ કોપનપરા ગુરુવિદ્વેષિણસ્તથા ॥

પરેષાં દુઃખજનકા મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
છિન્દન્ભિન્દન્સ્તુદન્નેવ નિત્યં પ્રાણિષુ નિર્દયાઃ ॥

એવંયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને । યદિ વૈ માનુષં જન્મ લભેરંસ્તે તથાવિધાઃ ।
તત્ર તે બહુભિર્ઘોરૈસ્તપ્યન્તે વ્યાધિભિઃ પ્રિયે ॥

કેચિદ્વાતાદિસંયુક્તાઃ કેચિત્કાસસમન્વિતાઃ ।
જ્વરાતિસારતૃષ્ણાભિઃ પીડ્યમાનાસ્તથા પરે ॥

પાદગુલ્મૈશ્ચ બહુભિઃ શ્લેષ્મદોષસમન્વિતાઃ । પાદરોગૈશ્ચ વિવિધૈર્વ્રણકુષ્ઠભગન્દરૈઃ ।
આઢ્યા વા દુર્ગતા વાઽપિ દૃશ્યન્તે વ્યાધિપીડિતાઃ ।

એવમાત્મકૃતં કર્મ ભુઞ્જન્તે તત્રતત્ર તે । અભિભૂતું ન શક્યં હિ કેનચિત્સ્વકૃતં ફલમ્ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥