મહાભારત · અધ્યાય 13.203

અયં નારાયણઃ શ્રીમાન્પુત્રાર્થે વ્રતકાઙ્ક્ષયા ।
દીક્ષિતોઽભૂન્મહાબાહુઃ પુરા દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ॥

દીક્ષિતં કેશવં દ્રષ્ટુમભિજગ્મુર્મહર્ષયઃ ।
સેવિત્વા ચ મહાત્માનઃ પ્રીયમાણં જનાર્દનમ્ ॥

નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્તથા । દેવલઃ કાશ્યપશ્ચૈવ હસ્તિકાશ્યપ એવ ચ ।
જમદગ્નિશ્ચ રાજેન્દ્ર ધૌમ્યો વાલ્મીકિરેવ ચ ॥

અપરેઽપિ તપઃસિદ્ધાઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ।
શિષ્યૈરનુગતાઃ સર્વે બ્રહ્મવિદ્ભિરકલ્મષૈઃ ॥

કેશવસ્તાનભિગતાન્પ્રીત્યા સમ્પરિગૃહ્ય ચ । તેષામતિથિસત્કારં પૂજનાર્થં કુલોચિતમ્ ।
દેવકીતનયો હૃષ્ટો દેવતુલ્યમકલ્પયત્ ॥

ઉપવિષ્ટેષુ સર્વેષુ વિષ્ટરેષુ તદાઽનઘ ।
વિશ્વસ્તેષ્વ્નભિતુષ્ટેષુ કેશવાર્ચનયા પુનઃ ॥

પરસ્પરં કથા દિવ્યાઃ પ્રાવર્તન્ત મનોરમાઃ ।
વિષ્ણોર્નારાયણસ્યૈવ પ્રસાદાત્કથયામિ તાઃ ॥

તસ્યૈવ વ્રતચર્યાયાં મુનિભિર્વિસ્મિતં પુરા ।
યત્ર ગોવૃષભાઙ્કસ્ય પ્રભાવોઽભૂન્મહાત્મનઃ ॥

યત્ર દેવી મહાદેવમપૃચ્છત્સંશયાન્પુરા ।
કથયામાસ સર્વાંસ્તાન્દેવ્યાઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

ઉમાપત્યોશ્ચ સંવાદં શૃણુ તાત મનોરમમ્ ।
વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મશ્ચ તત્ર તાત સમાહિતઃ ॥

ઋષિધર્મશ્ચ નિખિલો રાજધર્મસ્ચ પુષ્કલઃ ।
ગૃહસ્થધર્મશ્ચ શુભઃ કર્મપાકફલાનિ ચ ॥

દેવગુહ્યં ચ વિવિધં દાનધર્મવિધિસ્તથા ।
વિધાનમત્ર પ્રોક્તં યદ્યમસ્ય નિયમસ્ય ચ ॥

યમલોકવિધાનં ચ સ્વર્ગલોકગતિસ્તથા ।
પ્રાણમોક્ષવિધિશ્ચૈવ તીર્થચર્યા ચ પુષ્કલા ॥

મોક્ષધર્મવિધાનં ચ સાઙ્ખ્યયોગસમન્વિતમ્ ।
સ્ત્રીધર્મશ્ચ સ્વયં દેવ્યા દેવદેવાય ભાષિતઃ ॥

એવમાદિ શુભં સર્વં તત્ર તાત સમાહિતમ્ ।
રુદ્રાણ્યાઃ સંશયપ્રશ્નો યત્ર તાત પ્રવર્તતે ॥

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં ધર્મ્યં ચ પરમં હિતમ્ ।
પુષ્ટિયોગમિમં દિવ્યં કથ્યમાનં મયા શૃણુ ॥

ઇતિહાસમિમં દિવ્યં પવિત્રં પરમં શુભમ્ ।
સાયં પ્રાતઃ સદા સમ્યક્ શ્રોતવ્યં ચ બુભૂષતા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો નારાયણો દેવઃ સન્ક્લિષ્ટો વ્રતચર્યયા ।
વહ્નિર્વિનિઃસૃતો વક્ત્રાત્કૃષ્ણસ્યાદ્ભુતદર્શનઃ ॥

અગ્નિના તેન મહતા નિઃસૃતેન મુખાદ્વિભોઃ ।
પશ્યતામેવ સર્વેષાં દગ્ધ એવ નગોત્તમઃ ॥

મૃગપક્ષિગણાકીર્ણઃ શ્વાપદૈરપિ સઙ્કુલઃ ।
વૃક્ષગુલ્મલતાકીર્ણો મથિતો દીનદર્શનઃ ॥

પુનઃ સ દૃષ્ટમાત્રેણ હરિણા સૌમ્યચેતસા ।
સ બભૂવ ગિરિઃ ક્ષિપ્રં પ્રફુલ્લદ્રુમકાનનઃ ॥

સિદ્ધચારણસઙ્ઘૈશ્ચ પ્રસન્નૈરુપશોભિતઃ । મત્તવારણસંયુક્તો નાનાપક્ષિગણૈર્યુતઃ ।
તદદ્ભુતમચિન્ત્યં ચ સર્વેષામભવદ્ભૃશમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટરોમાણઃ સર્વે મુનિગણાસ્તદા । વિસ્તિતાઃ પરમાયત્તાઃ સાધ્યસાકુલલોચનાઃ ।
ન કિઞ્ચિદબ્રુવંસ્તત્ર શુભં વા યદિ વેતરત્ ॥

તતો નારાયણો દેવો મુનિસઙ્ઘે તુ વિસ્મિતે ।
તાન્સમીક્ષ્યૈવ મધુરં બભાષે પુષ્કરેક્ષણઃ ॥

કિમર્થં મુનિસઙ્ઘેઽસ્મિન્વિસ્મયોઽયમનુત્તમઃ । એતન્મે સંશયં સર્વે યાથાતથ્યેન નન્દિતાઃ ।
ઋષયો વક્તુમર્હન્તિ નિશ્ચયેનાર્થકોવિદાઃ ॥

કેશવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તુષ્ટુવુર્મુનિપુઙ્ગવાઃ । ભવાન્સૃજતિ વૈ લોકાન્ભવાન્સંહરતિ પ્રજાઃ ।
ભવાઞ્શીતં ભવાનુષ્ણં ભવાન્સત્યં ભવાન્ક્રતુઃ ॥

ભવાનાદિર્ભવાનન્તો ભવતોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।
સ્થાવરં જઙ્ગમં સર્વં ત્વમેવ પુરુષોત્તમ ॥

ત્વત્તઃ સર્વમિદં તાત લોકચક્રં પ્રવર્તતે ।
ત્વમેવાર્હસિ તદ્વક્તું મુખાદગ્નિવિનિર્ગમમ્ ॥

એતન્નો વિસ્મયકરં બભૂવ મધુસૂદન । તતો વિગતસન્ત્રાસા ભવામ પુરુષોત્તમ ।
યદિચ્છેત્તત્ર વક્તવ્યં કુતોઽસ્માકં નિયોગતઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

નિત્યં હિતાર્થં લોકાનાં ભવદ્ભિઃ ક્રિયતે તપઃ ।
તસ્માલ્લોકહિતં ગુહ્યં શ્રૂયતાં કથયામિ વઃ ॥

અસુરઃ સામ્પ્રતં કશ્ચિદહિતો લોકનાશનઃ ।
માયાસ્ત્રકુશલશ્ચૈવ બલદર્પસમન્વિતઃ ॥

બભૂવ સ મયા બદ્ધો લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
પુત્રેણ મે વધો દૃષ્ટસ્તસ્ય વૈ મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

તદર્થં પુત્રમેવાહં સિસૃક્ષુર્વનમાગતઃ ।
આત્મનઃ સદૃશં પુત્રમહં જનયિતું વ્રતૈઃ ॥

એવં વ્રતપરીતસ્ય તપસ્તીવ્રતયા મમ ।
અથાત્મા મમ દેહસ્થઃ સોગ્નિર્ભૂત્વા વિનિઃસૃતઃ ॥

વિનિઃસૃત્ય ગતો દ્રષ્ટું ક્ષણેન ચ પિતામહમ્ । બ્રહ્મણા મન્મથોઽનઙ્ગઃ પુત્રત્વેન પ્રકલ્પિતઃ ।
અનુજ્ઞાતશ્ચ તેનૈવ પુનરાયાન્મમાન્તિકમ્ ॥

એવં મે વૈષ્ણવં તેજો મમ વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતમ્ ।
તત્તેજસા નિર્મથિતઃ પુરતોઽયં ગિરિઃ સ્થિતઃ ॥

દૃષ્ટ્વા દાહં ગિરેસ્તસ્ય સૌમ્યભાવતયા મમ ।
પુનઃ સ દૃષ્ટમાત્રેણ ગિરિરાસીદ્યથા પુરા ॥

એતદ્ગુહ્યં યથાતથ્યં કથિતં વઃ સમાસતઃ ।
ભવન્તો વ્યથિતા યેન વિસ્મિતાશ્ચ તપોધનાઃ ॥

ઋષીણામેવમુક્ત્વા તુ તાન્પુનઃ પ્રત્યભાષત ॥