મહાભારત · અધ્યાય 13.198

કે ભોજ્યા બ્રાહ્મણસ્યેહ કે ભોજ્યાઃ ક્ષત્રિયસ્ય હ ।
તથા વૈશ્યસ્ય કે ભોજ્યાઃ કે શૂદ્રસ્ય ચ ભારત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણસ્યેહ ભોજ્યા યે ચૈવ ક્ષત્રિયાઃ ।
વૈશ્યાશ્ચાપિ તથા ભોજ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ પરિવર્જિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા ભોજ્યા વૈ ક્ષત્રિયસ્ય હ ।
વર્જનીયાસ્તુ વૈ શૂદ્રાઃ સર્વભક્ષા વિકર્મિણઃ ॥

વૈશ્યાસ્તુ ભોજ્યા વિપ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં તથૈવ ચ ।
નિત્યાગ્નયો વિવિક્તાશ્ચ ચાતુર્માસ્યરતાશ્ચ યે ॥

શૂદ્રાણામથ યો ભુઙ્ક્તે સ ભુઙ્ક્તે પૃથિવીમલમ્ ।
મલં નૃણાં સ પિબતિ મલં ભુઙ્ક્તે જનસ્ય ચ ॥

શૂદ્રાણાં યસ્તથા ભુઙ્ક્તે સ ભુઙ્ક્તે પૃથિવીમલમ્ ।
પૃથિવીમલમશ્નન્તિ યે દ્વિજાઃ શૂદ્રભોજિનઃ ॥

શૂદ્રસ્ય કર્મનિષ્ઠાયાં વિકર્મસ્થોપિ પચ્યતે ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યો વિકર્મસ્થશ્ચ પચ્યતે ॥

સ્વાધ્યાયનિરતા વિપ્રાસ્તથા સ્વસ્ત્યયને નૃણામ્ ।
રક્ષણે ક્ષત્રિયં પ્રાહુર્વૈશ્યં પુષ્ટ્યર્થમેવ ચ ॥

કરોતિ કર્મ યદ્વૈશ્યસ્તદ્ગત્વા હ્યુપજીવતિ ।
કૃષિગોરક્ષ્યવાણિજ્યમકુત્સા વૈશ્યકર્મણિ ॥

શૂદ્રકર્મ તુ યઃ કુર્યાદવહાય સ્વકર્મ ચ ।
સ વિજ્ઞેયો યથા શૂદ્રો ન ચ ભોજ્યઃ કદાચન ॥

ચિકિત્સકઃ કાણ્ડપૃષ્ઠઃ પુરાઽધ્યક્ષઃ પુરોહિતઃ ।
સાંવત્સરો વૃથાધ્યાયી સર્વે તે શૂદ્રસમ્મિતાઃ ॥

શૂદ્રકર્મસ્વથૈતેષુ યો ભુઙ્ક્તે નિરપત્રપઃ ।
અભોજ્યભોજનં ભુક્ત્વા ભયં પ્રાપ્નોતિ દારુણમ્ ॥

કુલં વીર્યં ચ તેજશ્ચ તિર્યગ્યોનિત્વમેવ ચ ।
સ પ્રયાતિ યથા શ્વા વૈ નિષ્ક્રિયો ધર્મવર્જિતઃ ॥

ભુઙ્ક્તે ચિકિત્સકસ્યાન્નં તદન્નં ચ પુરીષવત્ ।
પુંશ્ચલ્યન્નં ચ મૂત્રં સ્યાત્કારુકાન્નં ચ શોણિતમ્ ॥

વિદ્યોપજીવિનોઽન્નં ચ યો ભુઙ્ક્તે સાધુસમ્મતઃ ।
તદપ્યન્નં યથા શૌદ્રં તત્સાધુઃ પરિવર્જયેત્ ॥

વચનીયસ્ય યો ભુઙ્ક્તે તમાહુઃ શોણિતં હ્રદમ્ ।
પિશુનં ભોજનં ભુઙ્ક્તે બ્રહ્મહત્યાસમં વિદુઃ ॥

અસત્કૃતમવજ્ઞાતં ન ભોક્તવ્યં કદાચન ॥

વ્યાધિં કુલક્ષયં ચૈવ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્નોતિ બ્રાહ્મણઃ ।
નગરીરક્ષિણો ભુઙ્ક્તે શ્વપચપ્રવણો ભવેત્ ॥

ગોઘ્ને ચ બ્રાહ્મણઘ્ને ચ સુરાપે ગુરુતલ્પગે ।
ભુક્ત્વાઽન્નં જાયતે વિપ્રો રક્ષસાં કુલવર્ધનઃ ॥

ન્યાસાપહારિણો ભુક્ત્વા કૃતઘ્ને ક્લીબવર્તિનિ ।
જાયતે શબરાવાસે મધ્યદેશબહિષ્કૃતે ॥

અભોજ્યાશ્ચૈવ ભોજ્યાશ્ચ મયા પ્રોક્તા યથાવિધિ । કિમન્યદદ્ય કૌન્તેય મત્તસ્ત્વં શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ] ॥