મહાભારત · અધ્યાય 13.189

કેન તે ચ ભવેત્પ્રીતિઃ કથં તુષ્ટિં તુ ગચ્છસિ ।
ઇતિ પૃષ્ટઃ સુરેન્દ્રેણ પ્રોવાચ હરિરીશ્વરઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પરીવાદો મમ વિદ્વેષણં મહત્ ।
બ્રાહ્મણૈઃ પૂજિતૈર્નિત્યં પૂજિતોઽહં ન સંશયઃ ॥

નિત્યાભિવાદ્યા વિપ્રેન્દ્રા ભુક્ત્વા પાદૌ તથાઽત્મનઃ ।
તેષાં તુષ્યામિ મર્ત્યાનાં યશ્ચક્રે ચ બલિં હરેત્ ॥

વામનં બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા વરાહં ચ જલોત્થિતમ્ । ઉદ્ધૃતાં ધરણીં ચૈવ મૂર્ધ્ના ધારયતે તુ યઃ ।
ન તેષામશુભં કિઞ્ચિત્કલ્મષં ચોપપદ્યતે ॥

અશ્વત્થં રોચનાં ગાં ચ પૂજયેદ્યો નરઃ સદા ।
પૂજિતં ચ જગત્તેન સદેવાસુરમાનુષમ્ ॥

તેન રૂપેણ તેષાં ચ પૂજાં ગૃહ્ણામિ તત્ત્વતઃ ।
પૂજા મમૈષા નાસ્ત્યન્યા યાવલ્લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

અન્યથા હિ વૃથા મર્ત્યાઃ પૂજયન્ત્યલ્પબુદ્ધ્યઃ ।
નાહં તત્પ્રતિગૃહ્ણામિ ન સા તુષ્ટિકરી મમ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

ચક્રં પાદૌ વરાહં ચ બ્રાહ્મણં ચાપિ વામનમ્ ।
ઉદ્ધૃતાં ધરણીં ચૈવ કિમર્થં ત્વં પ્રશંસસિ ॥

ભવાન્સૃજતિ ભૂતાનિ ભાવન્સંહરતિ પ્રજાઃ ।
પ્રકૃતિઃ સર્વભૂતાનાં સમર્ત્યાનાં સનાતની ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સમ્પ્રહસ્ય તતો વિષ્ણુરિદં વચનમબ્રવીત્ ।
ચક્રેણ નિહતા દૈત્યાઃ પદ્મ્યાં ક્રાન્તા વસુન્ધરા ॥

વારાહં રૂપમાસ્થાય હિરણ્યાક્ષો નિપાતિતઃ । વામનં રૂપમાસ્થાય જિતો રાજા મયા બલિઃ ।

પરિતુષ્ટો ભવામ્યેવં માનુષાણાં મહાત્મનામ્ ।
તન્માં યે પૂજયિષ્યન્તિ નાસ્તિ તેષાં પરાભવઃ ॥

અપિ વા બ્રાહ્મ્ણં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મ ચારિણમાગતમ્ ।
બ્રાહ્મણાગ્ર્યાહુતિં દત્ત્વા અમૃતં તસ્ય ભોજનમ્ ॥

ઐન્દ્રીં સન્ધ્યામુપાસિત્વા આદિત્યાભિમુખઃ સ્થિતઃ ।
સર્વતીર્થેષુ સ સ્નાતો મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥

એતદ્વઃ કથિતં ગુહ્યમખિલેનિ તપોધનાઃ ।
સંશયં પૃચ્છમાનાનાં કિં ભૂયઃ કથયામ્યહમ્ ॥
બલદેવ ઉવાચ ।

શ્રૂયતાં પરમં ગુહ્યં માનુષાણાં સુખાવહમ્ ।
અજાનન્તો યદબુધાઃ ક્લિશ્યન્તે ભૂતપીડિતાઃ ॥

કલ્ય ઉત્થાય યો મર્ત્યઃ સ્પૃશેદ્ગાં વૈ ઘૃતં દધિ ।
સર્ષપં ચ પ્રિયઙ્ગં ચ કલ્મષાત્પ્રતિમુચ્યતે ॥

ભૂતાનિ ચૈવ સર્વાણિ અગ્રતઃ પૃષ્ઠતોપિ વા ।
ઉચ્છિષ્ટં વાઽપિ ચ્છિદ્રેષુ વર્જયન્તિ તપોધનાઃ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

પ્રગૃહ્યૌદુમ્બરં પાત્રં તોયપૂર્ણમુદઙ્ભુખઃ ।
ઉપવાસં તુ ગૃહ્ણીયાદ્યદ્વા સઙ્કલ્પયેદ્વ્રતમ્ ॥

દેવતાસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ કામિકં ચાપિ સિધ્યતિ ।
અન્યથા હિ વૃથા મર્ત્યાઃ કુર્વતે સ્વલ્પબુદ્ધયઃ ॥

ઉપવાસે બલૌ ચાપિ તામ્રપાત્રં વિશિષ્યતે । બલિર્ભિક્ષા તથાઽર્ધ્યં ચ પિતૄણાં ચ તિલોદકં

તામ્રપાત્રેણ દાતવ્યમન્યથાઽલ્પફલં ભવેત્ ।
ગુહ્યમેતત્સમુદ્દિષ્ટં યથા તુષ્યન્તિ દેવતાઃ ॥
ધર્મ ઉવાચ ।

રાજપૌરુષિકે વિપ્રે ઘાણ્ટિકે પરિચારિકે ।
ગોરક્ષકે વાણિજકે તથા કારુકુશીલવે ॥

મિત્રદ્રુહ્યનધીયાને યશ્ચ સ્યાદ્વૃષલીપતિઃ । એતેષુ દૈવં પિત્ર્યં વા ન દેયં સ્યાત્કથઞ્ચન ।
પિણ્ડદાસ્તસ્ય હીયન્તે ન ચ પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ॥

અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે । પિતરસ્તસ્ય દેવાશ્ચ અગ્નયશ્ચ તથૈવ હિ ।
નિરાશાઃ પ્રતિગચ્છન્તિ અતિથેરપ્રતિગ્રહાત્ ॥

સ્ત્રીઘ્નૈર્ગોઘ્નૈઃ કૃતઘ્નૈશ્ચ બ્રહ્મઘ્નૈર્ગુરુતલ્પગૈઃ ।
તુલ્યદોષો ભવત્યેભિર્યસ્યાતિથિતરનર્ચિતઃ ॥
અગ્નિરુવાચ ।

પાદમુદ્યમ્ય યો મર્ત્યઃ સ્પૃશેદ્ગાશ્ચ સુદુર્મતિઃ । બ્રાહ્મણં વા મહાભાગં દીપ્યમાનં તથાઽનલમ્ ।
તસ્ય દોષાન્પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુધ્વં સમાહિતાઃ ॥

દિવં સ્પૃશત્યશબ્દોઽસ્ય ત્રસ્યન્તિ પિતરશ્ચ વૈ । વૈમનસ્યં ચ દેવાનાં કૃતં ભવતિ પુષ્કલમ્ ।
પાવકશ્ચ મહાતેજા હવ્યં ન પ્રતિગૃહ્ણતિ ॥

આજન્મનાં શતં ચૈવ નરકે પચ્યતે તુ સઃ ।
નિષ્કૃતિં ચ ન તસ્યાપિ અનુમન્યન્તિ કર્હિચિત્ ॥

તસ્માદ્ગાવો ન પાદેન સ્પ્રષ્ટવ્યા વૈ કદાચન । બ્રાહ્મણશ્ચ મહાતેજા દીપ્યમાનસ્તથાઽનલઃ ।
શ્રદ્દધાનેન મર્ત્યેન આત્મનો હિતમિચ્છતા ॥

એતે દોષા મયા પ્રોક્તાસ્ત્રિષુ યઃ પાદમુત્સૃજેત્ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

શ્રૂયતાં પરમં ગુહ્યં રહસ્યં ધર્મસંહિતમ્ ।
પરમાન્નેન યો દદ્યાત્પિતૄણામૌપહારિકમ્ ॥

ગજચ્છાયાયાં પૂર્વસ્યાં કુતપે દક્ષિણામુખઃ ।
યદા ભાદ્રપદે માસિ ભવતે બહુલે મઘા ॥

શ્રૂયતાં તસ્ય દાનસ્ય યાદૃશો ગુણવિસ્તરઃ ।
કૃતં તેન મહચ્છ્રાદ્ધં વર્ષાણીહ ત્રયોદશ ॥

બહપલ્ સમઙ્ગે હ્યકુતોભયે ચ ક્ષેમે ચ સંખ્યેવ હિ ભૂયસી ચ ।
યથા પુરા બ્રહ્મપુરે સવત્સા શતક્રતોર્વજ્રધરસ્ય યજ્ઞે ॥

ભૂયશ્ચ યા વિષ્ણુપદે સ્થિતાયા વિભાવસોશ્ચાપિ પથે સ્થિતા યા ।
દેવાશ્ચ સર્વે સહ નારદેન પ્રકુર્વતે સર્વસહેતિ નામ ॥

મન્ત્રેણૈતેનાભિવન્દેત યો વૈ વિમુચ્યતે પાપકૃતેન કર્મણા ।
લોકાનવાપ્નોતિ પુરન્દરસ્ય ગવાં ફલં ચન્દ્રમસો દ્યુતિં ચ ॥

એવં હિ મન્ત્રં ત્રિદશાભિજુષ્ટં પઠેત યઃ પર્વસુ ગોષ્ઠમધ્યે ।
ન તસ્યિ પાપં ન ભયં ન શોકઃ સહસ્રનેત્રસ્ય ચ યાતિ લોકમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અથ સપ્ત મહાભાગ ઋષયો લોકવિશ્રુતાઃ । વસિષ્ઠપ્રમુખાઃ સર્વે બ્રહ્મણં પદ્મસમ્ભવમ્ ।

પ્રદક્ષિણમભિક્રમ્ય સર્વે પ્રાઞ્જલયઃ સ્થિતાઃ ॥ ઉવાચ વચનં તેષાં વસિષ્ઠો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।

સર્વપ્રાણિહિતં પ્રશ્નં બ્રહ્મિક્ષત્રે વિશેષતઃ ॥ દ્રવ્યહીનાઃ કથં મર્ત્યા દરિદ્રાઃ સાધુવર્તિનઃ ।

પ્રાપ્નુવન્તીહ યજ્ઞસ્ય ફલં કેન ચ કર્મણા ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્ ॥

અહો પ્રશ્નો મહાભાગ ગૂઢાર્થઃ પરમઃ શુભઃ ।
સૂક્ષ્મઃ શ્રેયાંશ્ચ મર્ત્યાનાં ભવદ્ભિઃ સમુદાહૃતઃ ॥

શ્રૂયતાં સર્વમાખ્યાસ્યે નિખિલેન તપોધનાઃ ।
યથા યજ્ઞફલં મર્ત્યો લભતે નાત્ર સંશયઃ ॥

પૌષમાસસ્ય શુક્લે વૈ યદા યુજ્યેત રોહિણી ।
તેન નક્ષત્રયોગેન આકાશશયનો ભવેત્ ॥

એકવસ્ત્રઃ શુચિઃ સ્નાતઃ શ્રદ્દધાનઃ સમાહિતઃ ।
સોમસ્ય રશ્મયઃ પીત્વા મહાયજ્ઞફલં લભેત્ ॥

એતદ્વઃ પરમં ગુહ્યં કથિતં દ્વિજસત્તમાઃ । યન્માં ભવન્તઃ પૃચ્છન્તિ સૂક્ષ્મતત્ત્વાર્થદર્શિનઃ] ॥