મહાભારત · અધ્યાય 13.187

સામ્નિ ચાપિ પ્રદાનેન ચ જ્યાયઃ કિં ભવતો મતમ્ ।
પ્રબ્રૂહિ ભરતશ્રેષ્ઠ યદત્ર વ્યતિરિચ્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સામ્ના પ્રસાદ્યતે કશ્ચિદ્દાનેન ચ તથાઽપરઃ ।
પૌરુષીં પ્રકૃતિં જ્ઞાત્વા તયોરેકતરં ભજેત્ ॥

ગુણાંસ્તુ શૃણુ વૈરાજન્ત્સાન્ત્વસ્ય પુરુષર્ષભ ।
દારુણાન્યપિ ભૂતાનિ સાન્ત્વેનારાધયેદ્યથા ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિદિહાસં પુરાતનમ્ ।
ગૃહીત્વા રક્ષસા મુક્તો દ્વિજાતિઃ કાનને યથા ॥

કશ્ચિત્તુ બુદ્ધિસમ્પન્નો બ્રાહ્મણો વિજને વને ।
ગૃહીતઃ કૃચ્છ્રમાપન્નો રક્ષસા ભક્ષયિષ્યતા ॥

સુબુદ્ધિઃ શ્રુતિસમ્પન્નો દૃષ્ટ્વા તમતિભીષણમ્ ।
સામૈવાસ્મૈ પ્રયુઞ્જાનો ન મુમોહ ન વિવ્યધે ॥

રક્ષસ્તુ વાચા સમ્પૂજ્ય પ્રશ્નં પપ્રચ્છ તં દ્વિજમ્ ।
મોક્ષ્યસે બ્રૂહિ મે પ્રશ્નં કેનાસ્મિ હરિણઃ કૃશઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

મુહૂર્તમથ સઞ્ચિન્ત્ય બ્રાહ્મણિસ્તં નિરીક્ષ્ય સઃ ।
અભીતવદથાવ્યગ્રઃ પ્રશ્નં પ્રતિજગાદ હ ॥

વિદેશસ્થો વિલોકસ્થો વિના નૂનં સુહૃજ્જનૈઃ ।
વિષયાનતુલાન્ભુઙ્ક્ષે તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નૂનં મિત્રાણિ તે રક્ષઃ સાધૂપચરિતાન્યપિ ।
સ્વદોષાત્તુ પરિત્યજ્ય તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

અવૃત્ત્યા પીડ્યમાનોઽપિ વૃત્ત્યુપાયાન્વિગર્હયન્ ।
મહાર્થાન્ધ્યાયસે નૂનં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

પરકાર્યાધિકારસ્થાઃ સદ્ગુણૈરધમા નરાઃ ।
અવજાનન્તિ નૂનં ત્વાં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

ગુણવાન્નિર્ગુણાનન્યાન્નૂનં પશ્યસિ તત્કૃતાન્ ।
પ્રાજ્ઞૈરપિ વિનીતાત્મા તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

સમ્પીડ્યાત્માનમાર્યત્વાત્ત્વયા કશ્ચિદુપસ્કૃતઃ ।
જિતં ત્વાં મન્યતે સાધો તેનાસિ હરિમઃ કૃશઃ ॥

ક્લિશ્યમાનાન્વિમાર્ગેષુ કામક્રોધાવૃતાત્મનઃ ।
મન્યેઽનુધ્યાયસિ જનાંસ્તેનાસિ હરિમઃ કૃશઃ ॥

પ્રાજ્ઞૈરપુજિતો નૂનં પ્રાજ્ઞૈરપ્યભિનિન્દિતઃ ।
હ્રીમાનમર્ષી દુર્વૃત્તસ્તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નૂનં મિત્રમુખઃ શત્રુઃ કશ્ચિદાર્યવદાચરન્ ।
વઞ્ચયિત્વા ગતસ્ત્વાં વૈ તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નૂનમદ્ય સતાં મધ્યે તવ વાક્યમનુત્તમમ્ ।
ન ભાતિ કાલેઽભિહિતં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

દૃષ્ટપૂર્વાઞ્શ્રુતપૂર્વાન્કુપિતાન્હૃદયપ્રિયાન્ ।
અનુનેતું ન શક્રોષિ તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નૂનમાસઞ્જયિત્વા ત્વા કૃત્યે કસ્મિંશ્ચિદીપ્સિતે ।
કચ્ચિદર્થયતે નિત્યં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

પરોક્ષવાદિભિર્મિથ્યાદોષસ્તે સમ્પ્રદર્શિતઃ ।
તજ્જ્ઞૈર્ન પૂજ્યસે વ્યક્તં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નૂનં ત્વાં સદ્ગુણાપેક્ષં પૂજયાનં સુહૃત્પ્રજાઃ ।
માયાવીતિ ચ જાનન્તિ તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

અન્તર્ગતમભિપ્રાયન્ન ન નૂનં લજ્જયેચ્છસિ ।
વિવક્તું પ્રાપ્ય શૈથિલ્યાત્તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નાનાબુદ્ધિરુચીઁલ્લોકે માનુષાન્નૂનમિચ્છસિ ।
ગ્રહીતું સ્વૈર્ગુણૈઃ સર્વાંસ્તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

અસત્સુ વિનિવિષ્ટેષુ ન ગુણાન્વદતઃ સ્વયમ્ ।
ગુણાસ્તે ન વિરાજન્તે તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

ધર્મવૃત્તઃ શ્રુતૈર્હીનઃ પદં ત્વં રજસાન્વિતઃ ।
મહત્પ્રાર્થયસે નૂનં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

તપઃપ્રણિહિતાત્માનં મન્યે ત્વારણ્યકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
બન્ધુવર્ગો નિગૃહ્ણાતિ તેનાસિ હરિમઃ કૃશઃ ॥

ઇષ્ટભાર્યસ્ય તે નૂનં પ્રાતિવેશ્યો મહાધનઃ ।
યુવા સુલલિતઃ કામી તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

દુર્વિનીતહતઃ પુત્રો જામાતા વાઽપ્રમાર્જકઃ ।
દારા વા પ્રતિકૂલાસ્તે તેનાસિ હરિમઃ કૃશઃ ॥

ભ્રાતરોઽતીવ વિષમાઃ પિતા વા ક્ષુત્ક્ષતો મૃતઃ ।
માતા જ્યોષ્ઠો ગુરુર્વાઽપિ તેનાસિ હરિમઃ કૃશઃ ॥

બ્રાહ્મણો વા હતો ગૌર્વા બ્રહ્મસ્વં વાપહૃતં પુરા ।
દેવસ્યં વા હૃતં કાલે તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

હૃતદારોઽથ વૃદ્ધો વા લોકે દ્વિષ્ટોઽથવા નરૈઃ ।
અવિજ્ઞાનેન વા વૃદ્ધસ્તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

વાર્ધકાર્થં ધનં દૃષ્ટ્વા સ્વા શ્રીર્વાઽપિ પરૈર્હૃતા ।
વૃત્તિર્વા દુર્જનાપેક્ષા તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

સમ્પત્કાલેન તે ધર્મઃ ક્ષીણસ્તાત સુહૃદ્બુવૈઃ ।
અસન્ન્યાસમતિસ્તત્ર તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

અવિદ્વાન્ભીરુરલ્પાર્થે વિદ્યાવિક્રમદાનજમ્ ।
યશઃ પ્રાર્થયસે નિત્યં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

ચિરહાભિલષિતં કિઞ્ચિત્ફલમપ્રાપ્તમેવ તે ।
કૃતમન્યૈરપહૃતં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

નૂનમાત્મગતં દોષમપશ્યન્કિઞ્ચિદાત્મનિ ।
અકારણેઽભિશસ્તો હિ તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

સુહૃદાં દુઃખમાર્તાનાં ન પ્રમોક્ષ્યસિ હાનિજમ્ ।
અલમર્થગુણૈર્હીનં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

સાધૂન્ગૃહસ્થાન્દૃષ્ટ્વા ચ તથા સાધૂન્વનેચરાન્ ।
મુક્તાંશ્ચાવસથે સક્તાંસ્તેનાસિ હરિમઃ કૃશઃ ॥

ધર્મ્યમર્થ્યં ચ કામ્યં ચ દેશે ચ રહિતં વચઃ ।
ન પ્રસિદ્ધ્યતિ તે નૂનં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

દત્તાનકુશલૈરર્થાન્મનીષી સઞ્જિજીવિષુઃ ।
પ્રાપ્ય વર્તયસે નૂનં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં પ્રિયં નૂનં ચિકીર્ષસિ ।
સુહૃદામુપરોધેન તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

પાપાન્વિવર્ધિતાન્દૃષ્ટ્વા કલ્યાણાંશ્ચાવસીદતઃ ।
ધ્રુવં ગર્હયસે નૂનં તેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

એવં સમ્પૂજિતં રક્ષો વિપ્રં તં પ્રત્યપૂજયત્ ।
સહાયમકરોચ્ચૈનં સમ્પૂજ્યામું મુમોચ હ ॥