મહાભારત · અધ્યાય 13.177

અહિંસા પરમો ધર્મ ઇત્યુક્તં બહુશસ્ત્વયા ।
શ્રાદ્ધેષુ ચ ભવાનાહ પિતૄણાં માંસમીપ્સિતમ્ ॥

માંસૈર્બહુવિધૈઃ પ્રોક્તસ્ત્વયા શ્રાદ્ધવિધિઃ પુરા ।
અહત્વા ચ કુતો માંસમેવમેતદ્વિરુધ્યતે ॥

જાતો નઃ સંશયો ધર્મે માંસસ્ય પરિવર્જને ।
દોષો ભક્ષયત કઃ સ્યાત્કશ્ચાભક્ષયતો ગુણઃ ॥

હત્વા ભક્ષયતો વાઽપિ પરેણોપહૃતસ્ય વા ।
હન્યાદ્વા યઃ પરસ્યાર્થે ક્રીત્વા વા ભક્ષયેન્નરઃ ॥

એતદિચ્છામિ તત્ત્વેન કથ્યમાનં ત્વયાઽનઘ ।
નિશ્ચયેન ચિકીર્ષામિ ધર્મમેતં સનાતનમ્ ॥

કથમાયુરવાપ્નોતિ કથં ભવતિ સત્વવાન્ ।
કથમવ્યઙ્ગતામેતિ લક્ષણ્યો જાયતે કથમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

માંસસ્યાભક્ષણાદ્રાજન્યો ધર્મઃ કુરુનન્દન ।
તં મે શૃણુ યથાતત્ત્વં યશ્ચાસ્ય વિધિરુત્તમઃ ॥

રૂપમવ્યઙ્ગતામાયુર્બુદ્ધિં સત્વં બલં સ્મૃતિમ્ ।
પ્રાપ્તુકામૈર્નરૈર્હિંસા વર્જનીયા કૃતાત્મભિઃ ॥

ઋષીણામત્ર સંવાદો બહુશઃ કુરુનન્દન ।
બભૂવ તેષાં તુ મતં યત્તચ્છૃણુ યુધિષ્ઠિર ॥

યો યજેતાશ્વમેધેન માસિમાસિ યતવ્રતઃ ।
વર્જયેન્મધુ માંસં ચ સમમેતદ્યુધિષ્ઠિર ॥

સપ્તર્ષયો વાલખિલ્યાસ્તથૈવ ચ મરીચિપાઃ ।
માંસસ્યાભક્ષણં રાજન્પ્રશંસન્તિ મનીષિણઃ ॥

ન ભક્ષયતિ યો માંસં ન ચ હન્યાન્ન ઘાતયેત્ ।
તન્મિત્રં સર્વભૂતાનાં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ॥

અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં વિશ્વાસ્યઃ સર્વજન્તુષુ ।
સાધૂનાં સમ્મતો નિત્યં ભવેન્માંસં વિવર્જયન્ ॥

સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયિતુમિચ્છતિ ।
અવિશ્વાસ્યોઽવસીદેત્સ ઇતિ હોવાચ નારદઃ ॥

દદાતિ યજતે ચાપિ તપસ્વી ચ ભવત્યપિ ।
મધુમાંસનિવૃત્ત્યેતિ પ્રાહ ચૈવં બૃહસ્પતિઃ ॥

માસિમાસ્યશ્વમેધેન યો યજેત શતં સમાઃ ।
ન ખાદતિ ચ યો માંસં સમમેતન્મતં મમ ॥

સદા યજતિ સત્રેણ સદા દાનં પ્રયચ્છતિ ।
સદા તપસ્વી ભવતિ મદ્યમાંસવિવર્જનાત્ ॥

સર્વે વેદા ન તત્કુર્યુઃ સર્વે યજ્ઞાશ્ચ ભારત ।
યો ભક્ષયિત્વા માંસાનિ પશ્ચાદપિ નિવર્તતે ॥

ભક્ષયિત્વા નિમિત્તેઽપિ દુષ્કરં કુરુતે તપઃ । દુષ્કરં ચ રસજ્ઞેન માંસસ્ય પરિવર્જનમ્ ।
ચર્તું વ્રતમિદં શ્રેષ્ઠં સર્વપ્રાણ્યભયપ્રદમ્ ॥

સર્વભૂતેષુ યો વિદ્વાન્દદાત્યભયદક્ષિણામ્ । દાતા ભવતિ લોકે સ પ્રાણાનાં નાત્ર સંશયઃ ।
એવં વૈ પરમં ધર્મં પ્રશંસન્તિ મનીષિણઃ ॥

પ્રાણા યથાઽત્મનોઽભીષ્ટા ભૂતાનામપિ વૈ તથા ।
આત્મૌપમ્યેન ગન્તવ્યં બુદ્ધિમદ્ભિઃ કૃતાત્મભિઃ ॥

વિકીર્ણકર્ણકેનાપિ તૃણમસ્પન્દને ભયમ્ । કિં પુનર્હન્યમાનાનાં તરસા જીવિતાર્થિનામ્ ।
અરોગાણામપાપાનાં પાપૈર્માંસોપજીવિભિઃ ॥

મૃત્યુતો ભયમસ્તીતિ શઙ્કાયાં દુઃખમુત્તરમ્ ।
ધર્મસ્યાયતનં તસ્માન્માંસસ્ય પરિવર્જનમ્ ॥

અહિંસા પરમો ધર્મસ્તથાઽહિંસા પરં તપઃ ।
અહિંસા પરમં સત્યં તતો ધર્મઃ પ્રવર્તતે ॥

ન હિ માંસં તૃણાત્કાષ્ઠાદુપલાદ્વાઽપિ જાયતે ।
હત્વા જન્તું તતો માંસં તસ્માદ્દોષસ્તુ ભક્ષણે ॥

સ્વાહાસ્વાધામૃતભુજો દેવાઃ સત્યાર્જવપ્રિયાઃ ।
રાક્ષસેન્દ્રભયાન્મુક્તાઃ સર્વભૂતપરાયણાઃ ॥

કાન્તારેષ્વથ ઘોરેષુ દુર્ગેષુ ગહનેષુ ચ ।
રાત્રાવહનિ સન્ધ્યાસુ ચત્વરેષુ સભાસુ ચ ॥

ઉદ્યતેષુ ચ શસ્ત્રેષુ મૃગવ્યાલહતેષુ ચ ।
અમાંસભક્ષણાદ્રાજન્ન ભયં તેષુ વિદ્યતે ॥

શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં વિશ્વાસ્યઃ સર્વજન્તુષુ ।
અનુદ્વેગકરો લોકે ન ચાપ્યુદ્વિજતે સદા ॥

યદિ ચેત્સ્વાદકો ન સ્યાન્ન તદા ઘાતકો ભવેત્ ।
ઘાતકઃ ખાદકાર્થાય તદ્ધાતયતિ વૈ નરઃ ॥

અભક્ષ્યમેતદિતિ વૈ ઇતિ હિંસા નિવર્તતે ।
ખાદકક્રમતો હિંસા મૃગાદીનાં પ્રવર્તતે ॥

યસ્માદ્ગ્રસતિ ચૈવાયુર્હિંસકાનાં મહાદ્યુતે ।
તસ્માદ્વિવર્જયેન્માંસં ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ॥

ત્રાતારં નાધિગચ્છન્તિ રૌદ્રાઃ પ્રાણિવિહિંસકાઃ ।
ઉદ્વેજકાસ્તુ ભૂતાનાં યથા વ્યાલમૃગાસ્તથા ॥

લોભાદ્વા બુદ્ધિમોહાદ્વા બલવીર્યાર્થમેવ ચ ।
સંસર્ગાદથ પાપાનામધર્મો રુચિતો નૃણામ્ ॥

સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયિતુમિચ્છતિ ।
ઉદ્વિગ્નરાષ્ટ્રે વસતિ યત્ર યત્રાભિજાયતે ॥

ધન્યં યશસ્યામાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ।
માંસસ્યાભક્ષણં પ્રાહુર્નિયતાઃ પરમર્ષયઃ ॥

ઇદં તુ ખલુ કૌન્તેય શ્રુતમાસીત્પુરા મયા ।
માર્કણ્ડેયસ્ય વદતો યે દોષા માંસભક્ષણે ॥

યો હિ ખાદતિ સાંસાનિ પ્રાણિનાં જીવિતૈષિણામ્ ।
સદા ભવતિ વૈ પાપઃ પ્રાણિહન્તા તથૈવ સઃ ॥

ધનેન ક્રયિકો હન્તિ ખાદકશ્ચોપભોગતઃ ।
ઘાતકો વધબન્ધાભ્યામિત્યેષ ત્રિવિધો વધઃ ॥

અખાદન્નનુમોદંશ્ચ ભાવદોષેણ માનવઃ ।
યોઽનુમોદતિ હન્યન્તં સોઽપિ દોષેણ લિપ્યતે ॥

અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનામાયુષ્માન્નિરુજઃ સદા ।
ભવત્યભક્ષયન્માસં દયાવાન્પ્રાણિનામિહ ॥

હિરણ્યદાનૈર્ગોદાનૈર્ભૂમિદાનૈશ્ચ સર્વશઃ ।
માંસસ્યાભક્ષણે ધર્મો વિશિષ્ટ ઇતિ નઃ શ્રુતિઃ ॥

અપ્રોક્ષિતં વૃથામાસં વિધિહીનં ન ભક્ષયેત્ ।
ભક્ષયન્નિરયં યાતિ નરો નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥

પ્રોક્ષિતાભ્યુક્ષિતં માંસં તથા બ્રાહ્મ્ણકામ્યયા ।
અલ્પદોષમિતિ જ્ઞેયં વિપરિતે તુ લિપ્યતે ॥

ખાદકસ્ય કૃતે જન્તૂન્યો હન્યાત્પુરુષાધમઃ ।
મહાદોષકરસ્તત્ર ઘાતકો ન તુ ખાદકઃ ॥

ઇજ્યાયજ્ઞશ્રુતિકૃતૈર્યા માર્ગૈરબુધોઽધમઃ ।
હન્યાજ્જન્તૂન્માંસગૃધ્નુઃ સ વૈ નરકભાઙ્નરઃ ॥

ભક્ષયિત્વાઽપિ યો માંસં પશ્ચાદપિ નિવર્તતે ।
તસ્યાપિ સુમહાન્ધર્મો યઃ પાપાદ્વિનિવર્તતે ॥

આહર્તા ચાનુમન્તા ચ વિશસ્તા ક્રયવિક્રયી ।
સંસ્કર્તા ચોપભોક્તા ચ ઘાતકાઃ સર્વ એવ તે ॥

ઇદમન્યત્તુ વક્ષ્યામિ પ્રમાણં વિધિનિર્મિતમ્ ।
પુરાણમુષિભિર્જુષ્ટં વેદેષુ પરિનિશ્ચિતમ્ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણે ધર્મે ફલાર્થિભિરભિદ્રુતે ।
યથોક્તં રાજશાર્દૂલ ન તુ તન્મોક્ષકારણમ્ ॥

હવિર્યત્સંસ્કૃતં મન્ત્રૈઃ પ્રોક્ષિતાભ્યુક્ષિતં શુચિ । વેદોક્તેન પ્રમાણેન પિતૄણાં પ્રક્રિયાસુ ચ ।
પ્રવૃત્તિધર્મિણા ભક્ષ્યં નાન્યથા મનુરબ્રવીત્ ॥

અસ્વર્ગ્યમયશસ્યં ચ રક્ષોવદ્ભરતર્ષભ ।
વિધિહીનં નરઃ પૂર્વં માંસં રાજન્ન ભક્ષયેત્ ॥

ય ઇચ્છેત્પુરુષોઽત્યન્તમાત્માનં નિરુપદ્રવમ્ ।
સ વર્જયેત માંસાનિ પ્રાણિનામિહ સર્વશઃ ॥

શ્રૂયતે હિ પુરાકલ્પે નૃણાં વ્રીહિમયઃ પશુઃ ।
યેનાયજન્ત વિદ્વાંસઃ પુણ્યલોકપરાયણાઃ ॥

ઋષિભિઃ સંશયં પૃષ્ટો વસુશ્ચેદિપતિઃ પુરા ।
અભક્ષ્યમપિ માંસં યઃ પ્રાહ ભક્ષ્યમિતિ પ્રભો ॥

આકાશાદવનિં પ્રાપ્તસ્તતઃ સ પૃથિવીપતિઃ ।
યસ્તદેવ પુનશ્ચોક્ત્વા વિવેશ ધરણીતલમ્ ॥

પ્રજાનાં હિતકામેન ત્વગસ્ત્યેન મહાત્મના ।
આરણ્યાઃ સર્વદૈવત્યાઃ પ્રોક્ષિતાસ્તાપસૈર્મૃગાઃ ॥

ક્રિયા હ્યેવં ન હીયન્તે પિતૃદૈવતસંશ્રિતાઃ ।
પ્રીયન્તે પિતરશ્ચૈવ ન્યાયતો માંસતર્પિતાઃ ॥

ઇદં તુ શૃણુ રાજેન્દ્ર માંસસ્યાભક્ષણે ગુણાઃ । [અભક્ષણે સર્વસુખં માંસસ્ય મનુજાધિપ ॥ ]

યસ્તુ વર્ષશતં પૂર્ણં તપસ્તપ્યેત્સુદારુણમ્ ।
યશ્ચૈવ વર્જયેન્માંસં સમમેતન્મતં મમ ॥

કૌમુદ્યાસ્તુ વિશેષેણ શુક્લપક્ષે નરાધિપ ।
વર્જયેત્સર્વમાંસાનિ ધર્મો હ્યત્ર વિધીયતે ॥

[ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્યો માંસં પરિવર્જયેત્ ।
ચત્વારિ ભદ્રાણ્યાપ્નોતિ કીર્તિમાયુર્યશો બલમ્ ॥

અથવા માસમેકં વૈ સર્વમાંસાન્યભક્ષયન્ ।
અતીત્ય સર્વદુઃખાનિ સુખં જીવેન્નિરામયઃ ॥

વર્જયન્તિ હિ માંસાનિ માસશઃ પક્ષશોપિ વા । તેષાં હિંસાનિવૃત્તાનાં બ્રહ્મલોકો વિધીયતે ॥ ]

માંસં તુ કૌમુદં પક્ષં વર્જિતં પાર્થ રાજભિઃ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થૈર્વિદિતાર્થપરાવરૈઃ ॥

નાભાગેનામ્બરીષેણ ગયેન ચ મહાત્મના ।
આયુષાઽથાનરણ્યેન દિલીપરઘુસૂનુભિઃ ॥

કાર્તવીર્યાનિરુદ્ધાભ્યાં નહુષેણ યયાતિના ।
નૃગેણ વિષ્વગશ્વેન તથૈવ શશબિન્દુના ॥

યુવનાશ્વેન ચ તથા શિબિનૌશીનરેણ ચ ।
મુચુકુન્દેન માન્ધાત્રા હરિશ્ચન્દ્રેણ વા વિભો ॥

સત્યં વદત માઽસત્યં સત્યં ધર્મઃ સનાતનઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રશ્ચરતિ વૈ દિવિ સત્યેન ચન્દ્રવત્ ॥

શ્યેનચિત્રેણ રાજેન્દ્ર સોમકેન વૃકેણ ચ ।
રૈવતે રન્તિદેવેન વસુના સૃઞ્જયેન ચ ॥

એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ રાજેન્દ્ર કૃપેણ ભરતેન ચ । દુષ્યન્તેન કરૂશેન રામાલર્કનલૈસ્તથા ।
વિચકાશ્વેન નિમિના જનકેન ચ ધીમતા ॥

ઐલેન પૃથુના ચૈંવ વીરસેનેન ચૈવ હ ।
ઇક્ષ્વાકુણા શમ્ભુના ચ શ્વેતેન સગરેણ ચ ॥

અજેન ધુન્ધુના ચૈવ તથૈવ ચ સુબાહુના ।
હર્યશ્વેન ચ રાજેન્દ્ર ક્ષુપેણ ભરતેન ચ ॥

એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ રાજેન્દ્રિ પુરા માંસં ન ભક્ષિતમ્ ।
શારદં કૌમુદં માસં તતસ્તે સ્વર્ગમાપ્નુવન્ ॥

બ્રહ્મલોકે ચ તિષ્ઠન્તિ જ્વલમાનાઃ શ્રિયાઽન્વિતાઃ ।
ઉપાસ્યમાના ગન્ધર્વૈઃ સ્ત્રીસહસ્રસમન્વિતાઃ ॥

તદેતદુત્તમં ધર્મમહિંસાધર્મલક્ષણમ્ ।
યે ચરન્તિ મહાત્માનો નાકપૃષ્ઠે વસન્તિ તે ॥

મધુ માંસં ચ યે નિત્યં વર્જયન્તીહ ધાર્મિકાઃ ।
જન્મપ્રભૃતિ મદ્યં ચ સર્વ તે મુનયઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઇમં ધર્મમમાંસાદં યશ્ચરેનચ્છ્રાવયીત વા ।
અપિ ચેત્સુદુરાચારો ન જાતુ નિરયં વ્રજેત્ ॥

પઠેદ્વા ચ ઇદં રાજઞ્શૃણુયાદ્વાઽપ્યભીક્ષ્ણશઃ ।
અમાંસભક્ષણવિધિં પવિત્રમૃષિપૂજિતમ્ ॥

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સર્વકામૈર્મહીયતે । વિશિષ્ટતાં જ્ઞાતિષુ ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
અહિંસ્રો દાનશીલશ્ચ મધુમાંસવિવર્જિતઃ ॥

આપન્નશ્ચાપદો મુચ્યેદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ ।
મુચ્યેત્તથાઽતુરો રોગાદ્દુઃખાન્મુચ્યેત દુઃખિતઃ ॥

તિર્યગ્યોનિં ન ગચ્છેત રૂપવાંશ્ચ ભવેન્નરઃ ।
ઋદ્ધિમાન્વૈ કુરુશ્રેષ્ઠ પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ ॥

એતત્તે કથિતં રાજન્માંસસ્ય પરિવર્જને ।
પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ વિધાનમૃષિનિર્મિતમ્ ॥