મહાભારત · અધ્યાય 13.163

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં મ્લેચ્છાનાં ચ પિતામહ ।
ઉપવાસે મતિરિયં કારણં ચ ન વિદ્મહે ॥

બ્રહ્મક્ષત્રેણ નિયમાઃ કર્તવ્યા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ । ઉપવાસે કથં તેષાં કૃતમસ્તિ પિતામહ ।

નિયમાંશ્ચોપવાસાંશ્ચ સર્વેષાં બ્રૂહિ પાર્થિવ ।
આપ્નોતિ કાં ગતિં તાત ઉપવાસપરાયણઃ ॥

ઉપવાસઃ પરં પુણ્યં પવિત્રમપિ ચોત્તમમ્ ॥
ઉપોષ્યેહ નરશ્રેષ્ઠ કિં ફલં પ્રતિપદ્યતે ॥

અધર્માન્મુચ્યતે કેન ધર્મમાપ્નોતિ વા કથમ્ ।
સ્વર્ગં પુણ્યં ચ લભતે કથં ભરતસત્તમ ॥

ઉપોષ્ય ચાપિ કિં તેન પ્રયોજ્યં સ્યાન્નરાધિપ ।
ધર્મેણ ચ સુખાનર્થાઁલ્લભેદ્યેન બ્રવીહિ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવાણં કૌન્તેયં ધર્મજ્ઞં ધર્મતત્ત્વવિત્ ।
ધર્મપુત્રમિદં વાક્યં ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽબ્રવીત્ ॥

ઇદં ખલુ મહારાજ શ્રુતમાસીત્પુરાતનમ્ ।
ઉપાવાસવિધૌ શ્રેષ્ઠા ગુણા યે ભરતર્ષભ ॥

પ્રાજાપત્યમાઙ્ગિરસં પૃષ્ટવાનસ્મિ ભારત ।
યથા માં ત્વં તથૈવાહં પૃષ્ટવાંસ્તં તપોધનમ્ ॥

પ્રશ્નમેતં મયા પૃષ્ટો ભગવાનગ્નિસમ્ભવઃ ।
ઉપવાસવિધિં પુણ્યમાચષ્ટ ભરતર્ષભ ॥
અઙ્ગિરા ઉવાચ ।

બ્રહ્મક્ષત્રે ત્રિરાત્રં તુ વિહિતં કુરુનન્દન ।
દ્વિસ્ત્રિરાત્રમથૈકાહં નિર્દિષ્ટં પુરુષર્ષભ ॥

વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ યન્મોહાદુપવાસં પ્રકુર્વતે ।
ત્રિરાત્રં વા દ્વિરાઇત્રં વા તયોર્વ્યુષ્ટિર્ન વિદ્યતે ॥

ચતુર્થભક્તક્ષપણં વૈશ્યે શૂદ્રે વિધીયતે ।
ત્રિરાત્રં ન તુ ધર્મજ્ઞૈર્વિહિતં બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

પઞ્ચમ્યાં વાઽપિ ષષ્ઠ્યાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ ભારત ।
ઉપોષ્ય એકભક્તેન નિયતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ॥

ક્ષમાવાન્રૂપસમ્પન્નઃ સુરભિશ્ચૈવ જાયતે ।
નાનપત્યો ભવેત્પ્રાજ્ઞો દરિદ્રો વા કદાચન ॥

યજિષ્ણુઃ પઞ્ચમીં ષષ્ઠીં કુલે ભોજયતે દ્વિજાન્ । અષ્ટમીમથ કૌરવ્ય કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશીમ્ ।
ઉપોષ્ય વ્યાધિરહિતો વીર્યવાનભિજાયતે ॥

માર્ગશીર્ષં તુ વૈ માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ।
ભોજયેચ્ચ દ્વિજાઞ્શક્ત્યા સ મુચ્યેદ્વ્યાધિકિલ્બિષૈઃ ॥

સર્વકલ્યાણસમ્પૂર્ણઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ ।
કૃષિભાગી બહુધનો બહુધાન્યશ્ચ જાયતે ॥

પૌષમાસં તુ કૌન્તેય ભક્તેનૈકેન યઃ ક્ષિપેત્ ।
સુભગો દર્શનીયશ્ચ યશોભાગી ચ જાયતે ॥

પિતૃભક્તો માઘમાસં યઃ ક્ષિપેદેકભોજનઃ ।
શ્રીમત્કુલે જ્ઞાતિમધ્યે સુભગત્વં પ્રપદ્યતે ॥

ભગદૈવતમાસં તુ એકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ । સુભગો દર્શનીયશ્ચ યશોભાગી ચ જાયતે ।
સ્ત્રીષુ વલ્લભતાં યાતિ વશ્યાશ્ચાસ્ય ભવન્તિ તાઃ ॥

ચૈત્રં તુ નિયતો માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ।
સુવર્ણમણિમુક્તાઢ્યે કુલે મહતિ જાયતે ॥

નિસ્તરેદેકભક્તેન વૈશાખં યો જિતેન્દ્રિયઃ ।
નરો વા યદિ વા નરી જ્ઞાતીનાં શ્રેષ્ઠતાં વ્રજેત્ ॥

જ્યેષ્ઠામૂલં તુ યો માસમેકભક્તેન સન્ક્ષિપેત્ ।
ઐશ્વર્યમતુલં શ્રેષ્ઠં પુમાન્સ્ત્રી વા પ્રપદ્યતે ॥

આષાઢમેકભક્તેન સ્થિત્વા માસમતન્દ્રિતઃ ।
બહુધાન્યો બહુધનો બહુપુત્રશ્ચ જાયતે ॥

શ્રાવણં નિયતો માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ । રૂપદ્રવિણસમ્પન્નઃ સુખી ભવતિ નિત્યશઃ ।
બહુભાર્યો બહુધનો બહુપુત્રશ્ચિ જાયતે ॥

પ્રૌષ્ઠપાદં તુ યો માસમેકાહારો ભવેન્નરઃ ।
ગવાઢ્યં સ્ફીતમચલમૈશ્વર્યં પ્રતિપદ્યતે ॥

તથૈવાશ્વયુજં માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ।
પ્રજ્ઞાવાન્વાહનાઢ્યશ્ચ બહુપુત્રશ્ચ જાયતે ॥

કાર્તિકં તુ નરો માસં યઃ કુર્યાદેકભોજનમ્ ।
શૂરશ્ચ બહુભાર્યશ્ચ કીર્તિમાંશ્ચૈવ જાયતે ॥

ઇતિ માસા નરવ્યાઘ્ર ક્ષિપતાં પરિકીર્તિતાઃ ।
તિથીનાં નિયમા યે તુ શૃણુ તાનપિ પાર્થિવ ॥

પક્ષેપક્ષે ગતે યસ્તુ ભક્તમશ્નાતિ ભારત ।
ગવાઢ્યો બહુપુત્રશ્ચ દીર્ઘાયુશ્ચ સ જાયતે ॥

માસિમાસિ ત્રિરાત્રાણિ કૃત્વા વર્ષાણિ દ્વાદશ ।
ગણાધિપત્યં પ્રાપ્નોતિ નિઃસપત્નમનાવિલમ્ ॥

એતે તુ નિયમાઃ સર્વે કર્તવ્યાઃ શરદો દશ ।
દ્વે ચાન્યે ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રવૃત્તિરનુકીર્તિતા ॥

યસ્તુ પ્રાતસ્તથા સાયં ભુઞ્જાનો નાન્તરા પિબેત્ ।
અહિંસાનિરતો નિત્યં જુહ્વાનો જાતવેદસમ્ ॥

ષડ્ભિઃ સ વર્ષૈર્નૃપતે સિધ્યતે નાઇત્ર સંશયઃ ।
અગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

અધિવાસે સોપ્સરસાં નૃત્યગીતવિનાદિતે ।
રમતે સ્ત્રીસહસ્રાઢ્યે સુકુતી વિરજા નરઃ ॥

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભં વિમાનમધિરોહતિ । પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં ચ બ્રહ્મિલોકે મહીયતે ।
તત્ક્ષયાદિહ ચાગમ્ય માહાત્મ્યં પ્રતિપદ્યતે ॥

યસ્તુ સંવત્સરં પૂર્ણમેકાહારો ભવેન્નરઃ ।
અતિરાત્રસ્ય યજ્ઞસ્ય સ ફલં સમુપાશ્નુતે ॥

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગે ચ સ મહીયતે ।
તત્ક્ષયાદિહ ચાગમ્ય માહાત્મ્યં પ્રતિપદ્યતે ॥

યસ્તુ સંવત્સરં પૂર્ણં ચતુર્થં ભક્તમશ્નુતે ।
અહિંસાનિરતો નિત્યં સત્યવાગ્વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥

વાજપેયસ્ય યજ્ઞસ્ય સ ફલં સમુપાશ્નુતે ।
ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

ષષ્ઠે કાલે તુ કૌન્તેય નરઃ સંવત્સરં ક્ષિપન્ ।
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

ચક્રવાકપ્રયુક્તેન વિમાનેન સ ગચ્છતિ ।
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ વર્ષાણિ દિવિ મોદતે ॥

અષ્ટમેન તુ ભક્તેન જીવન્સંવત્સરં નૃપ ।
ગવામયનયજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

હંસસારસયુક્તેન વિમાનેન સ ગચ્છતિ ।
પઞ્ચાશતં સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે ॥

પક્ષેપક્ષે ગતે રાજન્યોઽશ્નીયાદ્વર્ષમેવ તુ । ષણ્માસાનશનં તસ્ય ભગવાનઙ્ગિરાઽબ્રવીત્ ।
ષષ્ટિં વર્ષસહસ્રાણિ દિવમાવસતે ચ સઃ ॥

વિણાનાં વલ્લકીનાં ચ વેણૂનાં ચ વિશામ્પતે ।
સુઘોષૈર્મધુરૈઃ શબ્દૈઃ સુપ્તઃ સ પ્રતિબોધ્યતે ॥

સંવત્સરમિહૈકં તુ માસિમાસિ પિબેદપઃ ।
ફલં વિશ્વજિતસ્તાત પ્રાપ્નોતિ સ નરો નૃપ ॥

સિંહવ્યાઘ્રપ્રયુક્તેન વિમાનેન સ ગચ્છતિ ।
સપ્તતિં ચ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે ॥

માસાદૂર્ધ્વં નરવ્યાઘ્ર નોપવાસો વિધીયતે ।
વિધિં ત્વનશનસ્યાહુઃ પાર્થ ધર્મવિદો જનાઃ ॥

અનાર્તો વ્યાધિરહિતો ગચ્છેદનશનં તુ યઃ ।
પદેપદે યજ્ઞફલં સ પ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ ॥

દિવં હંસપ્રયુક્તેન વિમાનેન સ ગચ્છતિ ।
શતં વર્ષસહસ્રાણાં મોદતે સ દિવિ પ્રભો ॥

શતં ચાપ્સરસઃ કન્યા રમયન્ત્યપિ તં નરમ્ ।
આર્તો વા વ્યાધિતો વાઽપિ ગચ્છેદનશનં તુ યઃ ॥

શતં વર્ષસહસ્રાણાં મોદતે સ દિવિ પ્રભો ।
કાઞ્ચીનૂપુરશબ્દેન સુપ્તશ્ચૈવ પ્રબોધ્યતે ॥

સહસ્રહંસયુક્તેન વિમાનેન તુ ગચ્છતિ ।
સ ગત્વા સ્ત્રીશતાકીર્ણે રમતે ભરતર્ષભ ॥

ક્ષીણસ્યાપ્યાયનં દૃષ્ટં ક્ષતસ્ય ક્ષતરોહણમ્ ।
વ્યાધિતસ્યૌષધગ્રામઃ ક્રુદ્ધસ્ય ચ પ્રસાદનમ્ ॥

દુઃખિતસ્યાર્તપૂર્વસ્ય દ્રવ્યાણાં પ્રતિપાદનમ્ ।
ન ચૈતદ્રોચતે તેષાં યે ધનૈઃ સુખમેધિતાઃ ॥

અતઃ સ કામસંયુક્તે વિમાને હેમસન્નિભે ।
રમતે સ્ત્રીશતાકીર્ણે પુરુષોઽલઙ્કૃતઃ શુચિઃ ॥

સ્વસ્થઃ સફલસઙ્કલ્પઃ સુખી વિગતકલ્મષઃ ।
અનશ્નન્દેહમુત્સૃજ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

બાલસૂર્યપ્રતીકાશે વિમાને સોમવર્ચસિ ।
વૈદૂર્યમુક્તાખચિતે વીણામુરજનાદિતે ॥

પતાકાદીપિકાકીર્ણે દિવ્યઘણ્ટાનિનાદિતે ।
સ્ત્રીસહસ્રાનુચરિતે સ નરઃ સુખમેધતે ॥

યાવન્તિ રોમકૂપાણિ તસ્ય ગાત્રેષુ પાણ્ડવ ।
તાવન્ત્યેવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે ॥

નાસ્તિ વેદાત્પરં શાસ્ત્રં નાસ્તિ માતૃસમો ગુરુઃ ।
ન ધર્માત્પરમો લાભસ્તપો નાનશનાત્પરમ્ ॥

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પરં નાસ્તિ પાવનં દિવિ ચેહ ચ ।
ઉપવાસૈસ્તથા તુલ્યં તપઃકર્મ ન વિદ્યતે ॥

ઉપોષ્ય વિધિવદ્દેવાસ્ત્રિદિવં પ્રતિપેદિરે ।
ઋષયશ્ચ પરાં સિદ્ધિમુપવાસૈરવાપ્નુવન્ ॥

દિવ્યવર્ષસહસ્રાણિ વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ।
ક્ષાન્તમેકેન ભક્તેન તેન વિપ્રત્વમાગતમ્ ॥

ચ્યવનો જમદગ્નિશ્ચ વસિષ્ઠો ગૌતમો ભૃગુઃ ।
સર્વ એવ દિવં પ્રાપ્તાઃ ક્ષમાવન્તો મહર્ષયઃ ॥

ઇદમઙ્ગીરસા પૂર્વં મહર્ષિભ્યઃ પ્રદર્શિતમ્ ।
યઃ પ્રદર્શયતે નિત્યં ન સ દુઃખમવાપ્નુતે ॥

ઇમં તુ કૌન્તેય યથાક્રમં વિધિં પ્રવર્તિતં હ્યઙ્ગિરસા મહર્ષિણા ।
પઠેચ્ચ યો વૈ શૃણુયાચ્ચ નિત્યદા ન વિદ્યતે તસ્ય નરસ્ય કિલ્બિષમ્ ॥

વિમુચ્યતે ચાપિ સ સર્વસઙ્કરૈ- ર્ન ચાસ્ય દોષૈરભિભૂયતે મનઃ ।
વિયોનિજાનાં ચ વિજાનતે રુતં ધ્રુવાં ચ કીર્તિં લભતે નરોત્તમઃ ॥