મહાભારત · અધ્યાય 13.160

દાનં બહુવિધાકારં શાન્તિઃ સત્યમહિંસિતમ્ ।
સ્વદારતુષ્ટિશ્ચોક્તા તે ફલં દાનસ્ય વાઽપિ યત્ ॥

પિતામહસ્ય વિદિતં કિમન્યત્તપસો બલાત્ ।
તપસો યત્પરં તેઽદ્ય તન્નો વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તપસઃ પ્રક્ષયો યાવત્તાલ્લોકો યુધિષ્ઠિર ।
મતં મમાત્ર કૌન્તેય તપો નાનશનાત્પરમ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભગીરથસ્ય સંવાદં બ્રહ્મણશ્ચ મહાત્મનઃ ॥

અતીત્ય સુરલોકં ચ ગવાં લોકં ચ ભારત ।
ઋષિલોકં ચ સોઽગચ્છદ્ભગીરથ ઇતિ શ્રુતમ્ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા વચઃ પ્રાહ બ્રહ્મા રાજન્ભગીરથમ્ ।
કથં ભગીરથાઽગાસ્ત્વમિમં લોકં દુરાસદમ્ ॥

ન હિ દેવા ન ગન્ધર્વા ન મનુષ્યા ભગીરથ ।
આયાન્ત્યતપ્તતપસઃ કથં વૈ ત્વમિહાગતઃ ॥
ભગીરથ ઉવાચ ।

નિશ્શઙ્કમન્નમદદાં બ્રાહ્મણોભ્યઃ શતં સહસ્રાણિ સદૈવતાનામ્ ।
બ્રાહ્મં વ્રતં નિત્યમાસ્થાય વિદ્વ- ન્ન ત્વેવાહં તસ્ય ફલાદિહાગામ્ ॥

દશૈકરાત્રાન્દશપઞ્ચરાત્રા- નેકાદશૈકાદશકાન્ક્રતૂંશ્ચ ।
જ્યોતિષ્ટોમાનાં ચ શતં યદિષ્ટં ફલેન તેનાપિ ચ નાગતોઽહમ્ ॥

યચ્ચાવસં જાહ્નવીતીરનિત્યઃ શતં સમાસ્તપ્યમાનસ્તપોઽહમ્ ।
અદાં ચ તત્રાશ્વતરીસહસ્રં નારીપુરં ન ચ તેનાહમાગામ્ ॥

દશાયુતાનિ ચાશ્વાનાં ગોઽયુતાનિ ચ વિંશતિમ્ ।
પુષ્કરેષુ દ્વિજાતિભ્યઃ પ્રાદાં શતસહસ્રશઃ ॥

સુવર્ણચન્દ્રોત્તમધારિણીનાં કન્યોત્તમાનામદદં સહસ્રમ્ ।
ષષ્ટિં સહસ્રાણિ વિભૂષિતાનાં જામ્બૂનદૈરાભરણૈર્ન તેન ॥

દશાર્બુદાન્યદદં ગોસવેજ્યા- સ્વેકૈકશો દશ ગા ઓકનાથ ।
સમાનવત્સાઃ પયસા સમન્વિતાઃ સુવર્ણકાંસ્યોપદુહા ન તેન ॥

આપ્તોર્યામેષુ નિયતમેકૈકસ્મિન્દશાદદમ્ ।
ગૃષ્ટીનાં ક્ષીરદોગ્ધ્રીણાં રોહિણીનાં શતાનિ ચ ॥

દોગ્ધ્રીણાં વૈ ગવાં ચાપિ પ્રયુતાનિ દશૈવ હ ।
પ્રાદાં દશગુણં બ્રહ્મન્ન તેનાહમિહાગતઃ ॥

વાજિનાં બાહ્લિજાતાનામયુતાન્યદદં દશ ।
કર્કાણાં હેમમાલાનાં ન ચ તેનાહમાગતઃ ॥

કોટીશ્ચ કાઞ્ચનસ્યાષ્ટૌ પ્રાદાં બ્રહ્મન્દશાન્વહમ્ ।
એકૈકસ્મિન્ક્રતૌ તેન ફલેનાહં ન ચાગતઃ ॥

વાજિનાં શ્યામકર્ણાનાં હરિતાનાં પિતામહ ।
પ્રાદાં હેમસ્રજાં બ્રહ્મન્કોટીર્દશ ચ સપ્ત ચ ॥

ઈષાદન્તાન્મહાકાયાન્કાઞ્ચતસ્રગ્વિભૂષિતાન્ ।
પદ્મિનો વૈ સહસ્રાણિ પ્રાદાં દશ ચ સપ્ત ચ ॥

અલઙ્કૃતાનાં દેવેશ દિવ્યૈઃ કનકભૂષણૈઃ ।
રથાનાં કાઞ્ચનાઙ્ગાનાં સહસ્રાણ્યદદં દશ ॥

સપ્ત ચાન્યાનિ યુક્તાનિ વાજિભિઃ સમલઙ્કૃતૈઃ ।
દક્ષિણાવયવાઃ કેચિદ્વેદૈર્યે સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ॥

વાજપેયેષુ દશસુ પ્રાદાં તેષ્વપિ ચાપ્યહમ્ ।
શક્રતુલ્યપ્રભાવાણામિજ્યયા વિક્રમેણ હ ॥

સહસ્રં નિષ્કકણ્ઠાનામદદં દક્ષિણામહમ્ । વિજિત્ય ભૂપતીન્સર્વાનર્થૈરિષ્ટ્વા પિતામહ ।
અષ્ટભ્યો રાજસૂયેભ્યો ન ચ તેનાહમાગતઃ ॥

સ્રોતશ્ચ યાવદ્ગઙ્ગાયાશ્છન્નમાસીજ્જગત્પતે ।
દક્ષિણાભિઃ પ્રવૃત્તાભિર્મમ નાગાં ચ તત્કૃતે ॥

વાજિનાં ચ સહસ્રે દ્વે સુવર્ણશતભૂષિતે ।
વરં ગ્રામશતં ચાહમેકૈકસ્યાં તિથાવદામ્ ॥

તપસ્વી નિયતાહારઃ શમમાસ્થાય વાગ્યતઃ ।
દીર્ઘકાલં હિમવતિ ગઙ્ગાર્થમચરં તપઃ ॥

મૂર્ધ્ના હરં મહાદેવં પ્રણમ્યાભ્યર્ચયન્નૃપઃ ।
ન તેનાપ્યહમાગચ્છં ફલેનેહ પિતામહ ॥

શમ્યાક્ષેપૈરયજં યચ્ચ દેવા- ઞ્શતૈઃ ક્રતૂનામયુતૈશ્ચાપિ યચ્ચ ।
ત્રયોદશદ્વાદશાહૈશ્ચ દેવ સપૌણ્ડરીકૈર્ન ચ તેષાં ફલેન ॥

અષ્ટૌ સહસ્રાણિ કકુદ્મિનામહં શુક્લર્ષભાણામદદં દ્વિજેભ્યઃ ।
એકૈકં વૈ કાઞ્ચનં શૃઙ્ગમેભ્યઃ પત્નીશ્ચૈષામદદં નિષ્કકણ્ઠીઃ ॥

હિરણ્યરત્નનિચયાનદદં રત્નપર્વતાન્ ।
ધનધાન્યૈઃ સમૃદ્ધાંશ્ચ ગ્રામાઞ્શતસહસ્રશઃ ॥

શતં શતાનાં ગૃષ્ટીનામદદં ચાપ્યતન્દ્રિતઃ ।
ઇષ્ટ્વાઽનેકૈર્મહાયજ્ઞૈર્બ્રાહ્મણેભ્યો ન તેન ચ ॥

એકાદશાહૈરયજં સદક્ષિણૈ- ર્દ્વિર્દ્વાદશાહૈરશ્વમેધૈશ્ચ દેવ ।
ગવાં ધનૈઃ ષોડશભિશ્ચ બ્રહ્મં- સ્તેષાં ફલેનેહ ન ચાગતોઽસ્મિ ॥

નિષ્કૈકકણ્ઠમદદં યોજનાયતં તદ્વિસ્તીર્ણં કાઞ્ચનપાદપાનામ્ ।
વનં ચૂતાનાં રત્નવિભૂષિતાનાં નચૈવ તેષામાગતોઽહં ફલેન ॥

તુરાયણં હિ વ્રતમપ્યધૃષ્ય- મક્રોધનોઽકરવં ત્રિંશદબ્દાન્ ।
શતં ગવામષ્ટશતાનિ ચૈવ દિનેદિને હ્યદદં બ્રાહ્મણેભ્યઃ ॥

પયસ્વિનીનામથ રોહિણીનાં તથૈવાન્યાનનડુહો લોકનાથ ।
પ્રાદાં નિત્યં બ્રાહ્મણેભ્યઃ સુરેશ નેહાગતસ્તેન ફલેન ચાહમ્ ॥

શમ્યાક્ષેપેણ પૃથિવીં ત્રિધા પર્યચરં યજન્ । ત્રિંશદગ્નીનહં બ્રહ્મન્નયજં યચ્ચ નિત્યદા ।
અષ્ટાભિઃ સર્વમેધૈશ્ચ નરમેધૈશ્ચ સપ્તભિઃ ॥

દશભિર્વિશ્વજિદ્ભિશ્ચ શતૈરષ્ટાદશોત્તરૈઃ ।
ન ચૈવ તેષાં દેવેશ ફલેનાહમિહાગમમ્ ॥

સરય્વાં બાહુદાયાં ચ ગઙ્ગાયામથ નૈમિષે ।
ગવાં શતાનામયુતમદદં ન ચ તેન વૈ ॥

ઇન્દ્રેણ ગુહ્યં નિહિતં વૈ ગુહાયાં યદ્ભાર્ગવસ્તપસેહાભ્યવિન્દત્ ।
જાજ્વલ્યમાનમુશનસ્તેજસેહ તત્સાધયામાસમહં વરેણ્ય ॥

બ્રાહ્મણાર્થાય કર્માણિ રણં ચૈવ કરોમિ યત્ । તતો મે બ્રાહ્મણાસ્તુષ્ટાસ્તસ્મિન્કર્મણિ સાધિતે ।
પૂજિતૈર્બ્રાહ્મણૈર્નિત્યં ન ચ તેનાહમાગતઃ ॥

સહસ્રમૃષયશ્ચાસન્યે વૈ તત્ર સમાગતાઃ ।
ઉક્તસ્તૈરસ્મિ ગચ્છ ત્વં બ્રહ્મલોકમિતિ પ્રભો ॥

પ્રીતેનોક્તઃ સહસ્રેણ બ્રાહ્મણાનામહં પ્રભો ।
ઇમં લોકમનુપ્રાપ્તો મા ભૂત્તેઽત્ર વિચારણા ॥

કામં યથાવદ્વિહિતં વિધાત્રા પૃષ્ટેન વાચ્યં તુ મયા યથાવત્ ।
તપો હિ નાન્યચ્ચાનશનાન્મતં મે નમોસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તવન્તં બ્રહ્મિ તુ રાજાનં સ ભગીરથમ્ ।
પૂજયામાસ પૂજાર્હં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

તસ્માદનશનૈર્યુક્તો વિપ્રાન્પૂજ્ય નિત્યદા ।
વિપ્રાણાં વચનાત્સર્વં પરત્રેહં ચ સિધ્યતિ ॥

વાસોભિરન્નૈર્ગોભિસ્ચ શુભૈર્નૈવેશિકૈરપિ । શુભૈઃ સુરક્ષણૈશ્ચાપિ સ્તોષ્યા એવ દ્વિજાસ્તથા ।
એતદેવ પરં ગુહ્યમલોભેન સમાચર ॥