મહાભારત · અધ્યાય 13.159

એકો લોકસ્તુ કૃતિનાં સ્વર્ગે લોકે પિતામહ ।
ઉત તત્રાપિ નાનાત્વં સર્વં બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કર્મભિઃ પાર્થ નાનાત્વં લોકાનાં યાન્તિ માનવાઃ ।
પુણ્યાન્પુણ્યકૃતો યાન્તિ પાપાન્પાપકૃતો નરાઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ગૌતમસ્ય મુનેસ્તાત સંવાદં વાસવસ્ય ચ ॥

બ્રાહ્મણો ગૌતમઃ કશ્ચિન્મૃદુર્દાન્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
મહાવને હસ્તિશિશું પરિદ્યૂનમમાતૃકમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા જીવયામાસ સાનુક્રોશો ધૃતવ્રતઃ ।
સ તુ દીર્ઘેણ કાલેનિ બભૂવાતિબલો મહાન્ ॥

તં પ્રપન્નં મહાદીર્ઘં પ્રભૂતં સર્વતોમદમ્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્વરૂપેણ શક્રો જગ્રાહ હસ્તિનમ્ ॥

હ્રિયમાણં તુ તં દૃષ્ટ્વા ગૌતમઃ સંશિતવ્રતઃ ।
અભ્યભાષત રાજાનં ધૃતરાષ્ટ્રં મહાતપાઃ ॥

મામાહાર્ષીર્હસ્તિનં પુત્રમેનં દુઃખાત્પુષ્ટં ધૃતરાષ્ટ્રાત્કૃતજ્ઞ ।
મૈત્રં સતાં સપ્તપદં વદન્તિ મિત્રદ્રોહો નેહ રાજન્સ્પૃસેત્ત્વામ્ ॥

ઇધ્મોદકપ્રદાતારં શૂન્યપાલં મમાશ્રમે ।
વિનીતમાચાર્યકુલે સુયુક્તં ગુરુકર્મણિ ॥

શિષ્ટં દાન્તં કૃતજ્ઞં ચ પ્રિયં ચ સતતં મમ ।
ન મે વિક્રોશતો રાજન્હર્તુમર્હસિ કુઞ્જરમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ગવાં સહસ્રં ભવતે દદાનિ શતાનિ નિષ્કસ્ય દદાનિ પઞ્ચ ।
અન્યચ્ચ વિત્તં વિવિધં મહર્ષે કિં બ્રાહ્મણસ્યેહ ગજેન કૃત્યમ્ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

તવૈવ ગાવો હિ ભવન્તુ રાજ- ન્દાસ્યઃ સનિષ્કા વિવિધં ચ રત્નમ્ ।
અન્યચ્ચ વિત્તં વિવિધં નરેન્દ્ર કિં બ્રાહ્મણસ્યેહ ધનેન કૃત્યમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણાનાં હસ્તિભિર્નાસ્તિ કૃત્યં રાજન્યાનાં નાગકુલાનિ વિપ્ર ।
સ્વં વાહનં નયતો નાસ્ત્યધર્મો નાગશ્રેષ્ઠં ગૌતમાસ્માન્નિવર્ત ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

યત્ર પ્રેતો નન્દતિ પુણ્યકર્મા યત્ર પ્રેતઃ શોચતે પાપકર્મા ।
વૈવસ્વતસ્ય સદને મહાત્મન- સ્તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યે નિષ્ક્રિયા નાસ્તિકાઃ શ્રદ્ધધાનાઃ પાપાત્માન ઇન્દ્રિયાર્થે નિસૃષ્ટાઃ ।
યમસ્ય તે યાતનાં પ્રાપ્નુવન્તિ પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

વૈવસ્વતી સંયમની જનાનાં યત્રાનૃતં નોચ્યતે યત્ર સત્યમ્ ।
યત્રામ્બલાન્બલિનો ઘાતયન્તિ તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

જ્યેષ્ઠાં સ્વસારં પિતરં માતરં ચ ગુરૂન્યથાઽમાનયન્તશ્ચરન્તિ ।
તથાવિધાનામેષ લોકો મહર્ષે પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

મન્દાકિની વૈશ્રવણસ્ રાજ્ઞો મહાભાગા ભોગિજનપ્રવેશ્યા ।
ગન્ધર્વયક્ષૈરપ્સરોભિશ્ચ જુષ્ટા તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અતિથિવ્રતાઃ સુવ્રતા યે જના વૈ પ્રતિશ્રયં દદતિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ ।
શિષ્ટાશિનઃ સંવિભજ્યાશ્રિતેભ્યો મન્દાકિનીં તેઽપિ હિ ભૂષયન્તિ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

મેરોરગ્રે યદ્વનં ભાતિ રમ્યં સુપુષ્પિતં કિન્નરીગીતજુષ્ટમ્ ।
સુદર્શના યત્ર જમ્બૂર્વિશાલા તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યે બ્રાહ્મણા મૃદવઃ સત્યશીલા બહુશ્રુતાઃ સર્વભૂતાભિરામાઃ ।
યેઽધીયતે સેતિહાસં પુરાણં મધ્વાહુત્યા જુહ્વતિ વૈ દ્વિજેભ્યઃ ॥

તથાવિધાનામેષ લોકો મહર્ષે પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ।
યદન્યત્તે વિદિતં સ્થાનમસ્તિ તદ્બ્રૂહિ ત્વં ત્વરિતો હ્યેષ યામિ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

સુપુષ્પિતં કિન્નરરાજજુષ્ટં પ્રિયં વનં નન્દનં નારદસ્ય ।
ગન્ધર્વાણામપ્સરસાં ચ સદ્મ તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યે નૃત્યગીતે કુશલા જનાઃ સદા દેવાત્માનઃ પ્રિયકામાશ્ચરન્તિ ।
તથાવિધાનામેષ લોકો મહર્ષે પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

યત્રોત્તરાઃ કુરવો ભાન્તિ રમ્યા દેવૈઃ સાર્ધં મોદમાના નરેન્દ્રઃ ।
યત્રાગ્નિયૌનાશ્ચ વસન્તિ વિપ્રા અબ્યોનયઃ પર્વતયોનયશ્ચ ॥

યત્ર શક્રો વર્ષતિ સર્વકામા- ન્યત્ર સ્ત્રિયઃ કામચારા ભવન્તિ ।
યત્ર ચેર્ષ્યા નાસ્તિ નારીનરાણાં તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યે સર્વભૂતેષુ નિવૃત્તકામા અમાંસાદા ન્યસ્તદણ્ડાશ્ચરન્તિ ।
ન હિંસન્તિ સ્થાવરં જઙ્ગમાનિ ભૂતાનાં યે સર્વભૂતાત્મભૂતાઃ ॥

નિરાશિષો નિર્મમા વીતરાગા લાભાલાભે તુલ્યનિન્દાપ્રશંસાઃ ।
તથાવિધાનામેષ લોકો મહર્ષે પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

તતોઽપરે ભાન્તિ લોકાઃ સનાતનાઃ સુપુણ્યગન્ધા વિરજા વીતશોકાઃ ।
સોમસ્ય રાજ્ઞઃ સદને મહાત્મન- સ્તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યે દાનશીલા ન પ્રતિગૃહ્ણતે સદા ન ચાપ્યર્થાંશ્ચાદદતે પરેભ્યઃ ।
યેષામદેયમર્હતે નાસ્તિ કિઞ્ચિ- ત્સર્વાતિથ્યાઃ સુપ્રજના જનાશ્ચ ॥

યે ક્ષન્તારો નાભિજલ્પન્તિ ચાન્યા- ઞ્શક્તા ભૂત્વા સતતં પુણ્યશીલાઃ ।
તથાવિધાનામેષ લોકો મહર્ષે પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

તતોઽપરે ભાન્તિ લોકાઃ સનાતના વિરાજસા વિતમસ્કા વિશોકાઃ ।
આદિત્યદેવસ્ય પદં મહાત્મન- સ્તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સ્વાધ્યાયશીલા ગુરુશુશ્રૂષકાશ્ચ તપસ્વિનઃ સુવ્રતાઃ સત્યસન્ધાઃ ।
આચાર્યાણામપ્રતિકૂલભાષિણો નિત્યોત્થિતા ગુરુકર્મસ્વચોદ્યાઃ ॥

તથાવિધાનામેષ લોકો મહર્ષે વિશુદ્ધાનાં ભાવિતો વાગ્યતાનામ્ ।
સત્યે સ્થિતાનાં વેદવિદાં મહાત્મનાં પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

તતોઽપરે ભાન્તિ લોકાઃ સનાતનાઃ સુપુણ્યગન્ધા વિરજા વિશોકાઃ ।
વરુણસ્ય રાજ્ઞઃ સદને મહાત્મન- સ્તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ચાતુર્માસ્યૈર્યે યજન્તે જનાઃ સદા તથેષ્ટીનાં દશશતં પ્રાપ્નુવન્તિ ।
યે ચાગ્નિહોત્રં જુહ્વતિ શ્રદ્દધાના યથાન્યાયં ત્રીણિ વર્ષાણિ વિપ્રાઃ ॥

સ્વદારગાણાં ધર્મકૃતાં મહાત્મનાં યથોદિતે વર્ત્મનિ સુસ્થિતાનામ્ ।
ધર્માન્મનામુદ્વહતાં ગતિં તાં પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

ઇન્દ્રસ્ય લોકા વિરજા વિશોકા દુરન્વયાઃ કાઙ્ક્ષિતા માનવાનામ્ ।
તસ્યાહં તે ભવને ભૂરિતેજસો રાજન્નિમં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

શતવર્ષજીવી યશ્ચ શૂરો મનુષ્યો વેદાધ્યાયી યશ્ચ યજ્વાઽપ્રમત્તઃ ।
એતે સર્વે શક્રલોકં વ્રજન્તિ પરં ગન્તા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

પ્રાજાપત્યાઃ સન્તિ લોકા મહાન્તો નાકસ્ય પૃષ્ઠે પુષ્કલા વીતશોકાઃ ।
મનીષિણાં સર્વલોકાભયાનાં તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યે રાજાનો રાજસૂયાભિષિક્તા ધર્માત્માનો રક્ષિતારઃ પ્રજાનામ્ ।
યે ચાશ્વમેધાવભૃથે પ્લુતાઙ્ગા- સ્તેષાં લોકા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

તતઃપરં ભાન્તિ લોકાઃ સનાતનાઃ સુપુણ્યગન્ધા વિરજા વીતશોકાઃ ।
તસ્મિન્નહં દુર્લભે ચાપ્યધૃષ્યે ગવાં લોકે હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યો ગોસહસ્રી શતદો મહાત્મા યો ગોશતી દશ દદ્યાચ્ચ શક્ત્યા ।
તથા દશભ્યો યશ્ચ દદ્યાદિહૈકાં પઞ્ચભ્યો વા દાનશીલસ્તથૈકામ્ ॥

યે જીર્યન્તે બ્રહ્મચર્યેણિ વિપ્રા બ્રાહ્મીં વાચં પરિરક્ષન્તિ ચૈવ ।
મનસ્વિનસ્તીર્થયાત્રાપરા યે તે તત્ર મોદન્તિ તતો વિમાનૈઃ ॥

પ્રભાસં માનસં તીર્થ પુષ્કરાણિ મહત્સરઃ ।
પુણ્યં ચ નૈમિષં તીર્થં બાહુદાં કરતોયિનીમ્ ॥

ગાં હયશિરશ્ચૈવ વિપાશાં સ્થૂલવાલુકામ્ ।
તૂષ્ણીં ગઙ્ગાં શનૈર્ગઙ્ગાં મહાહ્રદમથાપિ ચ ॥

ગોમતીં કૌશિકીં પમ્પાં મહાત્માનો ધૃતવ્રતાઃ ।
સરસ્વતીદૃષદ્વત્યૌ યમુનાં યે તુ યાન્તિ ચ ॥

તત તે દિવ્યસંસ્થાના દિવ્યમાલ્યધરાઃ શિવાઃ ।
પ્રયાન્તિ પુણ્યગન્ધાઢ્યા ધૃતરાષ્ટ્રો ન તત્ર વૈ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

યત્ર શીતભયં નાસ્તિ ન ચોષ્ણભયમણ્વપિ ।
ન ક્ષુત્પિપાસે ન ગ્લાનિર્ન દુઃખં ન સુખં તથા ॥

ન દ્વેષ્યો ન પ્રિયઃ કશ્ચિન્ન બન્ધુર્ન રિપુસ્તથા । ન જરામરણે તત્ર ન પુણ્યં ન ચ પાતકમ્ ।

તસ્મિન્વિરજસિ સ્ફીતે પ્રજ્ઞાસત્વવ્યવસ્થિતે ।
સ્વયમ્ભુભવને પુણ્યે હસ્તિનં યાતયિષ્યતિ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

નિર્મુક્તાઃ સર્વસઙ્ગૈર્યે કૃતાત્માનો યતવ્રતાઃ ।
અધ્યાત્મયોગસંસ્તાનૈર્યુક્તાઃ સ્વર્ગગતિં ગતાઃ ॥

તે બ્રહ્મભવનં પુણ્યં પ્રાપ્નુવન્તીહ સાત્વિકાઃ ।
ન તત્ર ધૃતરાષ્ટ્રસ્તે શક્યો દ્રષ્ટું મહામુને ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

રથન્તરં યત્ર બૃહચ્ચ ગીયતે યત્ર વેદિઃ પુણ્યજનૈર્વૃતા ચ ।
યત્રોપયાતિ હરિભિઃ સોમપીથી તત્ર ત્વાઽહં હસ્તિનં યાતયિષ્યે ॥

બુધ્યામિ ત્વાં વૃત્રહણં શતક્રતું વ્યતિક્રમન્તં ભુવનાનિ વિશ્વા ।
કચ્ચિન્ન વાચા વૃજિનં કદાચિ- દકાર્ષં તે મનસોઽભિષઙ્કાત્ ॥
શતક્રતુરુવાચ ।

મઘવાઽહં લોકપથં પ્રજાના- મન્વાગમં પરિવાદે ગજસ્ય ।
તસ્માદ્ભવાન્પ્રણતં માઽનુશાસ્તુ બ્રવીષિ યત્તત્કરવાણિ સર્વમ્ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

શ્વેતં કરેણું મમ પુત્રં હિ નાગં પ્રિયં તુ મે ષષ્ટિવર્ષં તુ બાલમ્ ।
યો મે વને વસતોઽભૂદ્દ્વિતીય- સ્તમેવ મે દેહિ સુરેન્દ્ર નાગમ્ ॥
શતક્રતુરુવાચ ।

અયં સુતસ્તે દ્વિજમુખ્યનાગ આઘ્રાયતે ત્વામભિવીક્ષમાણઃ ।
પાદૌ ચ તે નાસિકયોપજિઘ્રતે શ્રેયો મમાધ્યાહિ નમશ્ચ તેઽસ્તુ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

શિવં સદૈવેહ સુરેન્દ્ર તુભ્યં ધ્યાયામિ પૂજાં ચ સદા પ્રયુઞ્જે ।
મમાપિ ત્વં શક્ર શિવં દદસ્વ ત્વયા દત્તં પ્રતિગૃહ્ણામિ નાગમ્ ॥
શતક્રતુરુવાચ ।

યેષાં વેદા નિહિતા વૈ ગુહાયાં મનીષિણાં સત્યવતાં મહાત્મનામ્ ।
તેષાં ત્વયૈકેન મહાત્મનાઽસ્મિ બુદ્ધસ્તસ્માત્પ્રીતિમાંસ્તેઽહતદ્ય ॥

હન્તૈહિ બ્રાહ્મણિ ક્ષિપ્રં સહ પુત્રેણ હસ્તિના ।
ત્વં હિ પ્રાપ્તું શુભાઁલ્લોકાનહ્નાય ચ ચિરાય ચ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ ગૌતમં પુરુસ્કૃત્ય સહ પુત્રેણ હસ્તિના ।
દિવમાચક્રમે વજ્રી સદ્ભિઃ સહ દુરાસદમ્ ॥

ઇદં યઃ શૃણુયાન્નિત્યં યઃ પઠેદ્વા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ યાતિ બ્રહ્મણો લોકં બ્રાહ્મણો ગૌતમો યથા ॥