મહાભારત · અધ્યાય 13.155

આલોકદાનં નામૈતત્કીદૃશં ભરતર્ષભ ।
કથમેતત્સમુત્પન્નં ફલં વા તદ્બ્રવીહિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
મનોઃ પ્રજાપતેર્વાદં સુવર્ણસ્ય ચ ભારત ॥

તપસ્વી કશ્ચિદભવત્સુવર્ણો નામ ભારત ।
વર્ણતો હેમવર્ણઃ સ સુવર્ણ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

કુલશીલગુણોપેતઃ સ્વાધ્યાયોપરમં ગતઃ ।
બહૂન્સુવંશપ્રભવાન્સમતીતઃ સ્વકૈર્ગુણૈઃ ॥

સ કદાચિન્મનું વિપ્રો દદર્શોપસસર્પ ચ ।
કુશલપ્રશ્નમન્યોન્યં તૌ ચોભૌ તત્ર ચક્રતુઃ ॥

તતસ્તૌ સત્યસન્કલ્પૌ મેરૌ કાઞ્ચનપર્વતે ।
દેવર્ષિભિઃ સદા જુષ્ટે સહિતૌ સન્ન્યષીદતામ્ ॥

તત્ર તૌ કથયન્તૌ સ્તાં કથા નાનાવિધાશ્રયાઃ ।
બ્રહ્મર્ષિદેવદૈત્યાનાં પુરાણાનાં મહાત્મનામ્ ॥

સુવર્ણસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં મનું સ્વાયમ્ભુવં પ્રતિ ।
હિતાર્થં સર્વભૂતાનાં પ્રશ્નં મે વક્તુમર્હસિ ॥

સુમનોગન્ધધૂપાદ્યૈરિજ્યન્તે દૈવતાનિ ચ ।
કિમેતત્કથમુત્પન્નં ફલં યોગં ચ શંસ મે ॥
મનુરુવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શુક્રસ્ય ચ બલેશ્ચૈવ સંવાદં વૈ મહાત્મનોઃ ॥

બલેર્વૈરોચનસ્યેહ ત્રૈલોક્યમનુશાસતઃ ।
સમીપમાજગામાશુ શુક્રો ભૃગુકુલોદ્વહઃ ॥

તમર્ઘ્યાદિભિરભ્યર્ચ્ય ભાર્ગવં સોઽસુરાધિપઃ ।
નિષસાદાસને પશ્ચાદ્વિધિવદ્ભૂરિદક્ષિણઃ ॥

કથેયમભવત્તત્ર ત્વયા યા પરિકીર્તિતા ।
સુમનોધૂપદીપાનાં સમ્પ્રદાને ફલં પ્રતિ ॥

તતઃ પપ્રચ્છ દૈત્યેન્દ્રઃ કવીન્દ્રં પ્રશ્નમુત્તમમ્ ॥

સુમનોધૂપદીપાનાં કિં ફલં બ્રહ્મિવિત્તમ ।
પ્રદાનસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

અગ્નીષોમાદિસૃષ્ટૌ તુ વિષ્ણોઃ સર્વાત્મનઃ પ્રભોઃ ।
તપઃ પૂર્વં સમુત્પન્નં ધર્મસ્તસ્માદનન્તરમ્ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે ચૈવ વીરુદોષધ્ય એવ ચ । સોમસ્યાત્મા ચ બહુધા સમ્ભૂતઃ પૃથિવીતલે ।
અમૃતં ચ વિષં ચૈવ યાશ્ચાન્યાસ્તૃણજાતયઃ ॥

અમૃતં મનસઃ પ્રીતિં સદ્યસ્તૃપ્તિં દદાતિ ચ ।
મનો ગ્લપયતે તીવ્રં વિષં ગન્ધેન સર્વશઃ ॥

અમૃતં મઙ્ગલં વિદ્ધિ મહદ્વિષમમઙ્ગલમ્ ।
ઓષધ્યો હ્યમૃતં સર્વા વિષં તેજોગ્નિસમ્ભવમ્ ॥

અમૃતં મનો હ્લાદયતે શ્રિયં ચાપિ દદાતિ ચ ।
તસ્માત્સુમનસઃ પ્રોક્તા નરૈઃ સુકૃતકર્મભિઃ ॥

દેવતાભ્યઃ સુમનસો યો દદાતિ નરઃ શુચિઃ ।
તસ્મૈ સુમનસો દેવાસ્તસ્માત્સુમનસઃ સ્મૃતાઃ ॥

યંયમુદ્દિશ્ય દીયેરન્દેવં સુમનસઃ પ્રભો ।
મઙ્ગલાર્તં સ તેનાસ્ય પ્રીતો ભવતિ દૈત્યપ ॥

જ્ઞેયાસ્તૂગ્રાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તેજસ્વિન્યશ્ચ તાઃ પૃથક્ ।
ઓષધ્યો બહુવીર્યા હિ બહુરૂપાસ્તથૈવ ચ ॥

યજ્ઞિયાનાં ચ વૃક્ષાણામયજ્ઞીયાન્નિબોધ મે ।
આસુરાણિ ચ માલ્યાનિ દૈવતેભ્યો હિતાનિ ચ ॥

રક્ષસામુરગાણાં ચ યક્ષાણાં ચ તથા પ્રિયાઃ ।
મનુષ્યાણાં પિતૄણાં ચ કાન્તા યાસ્ત્વનુપૂર્વશઃ ॥

વન્યા ગ્રામ્યાશ્ચેહ તથા કૃષ્ટોપ્તાઃ પર્વતાશ્રયાઃ ।
અકણ્ટકાઃ કણ્ટકિનો ગન્ધરૂપરસાન્વિતાઃ ॥

દ્વિવિધો હિ સ્મૃતો ગન્ધ ઇષ્ટોઽનિષ્ટશ્ચ પુષ્પજઃ ।
ઇષ્ટગન્ધાનિ દેવાનાં પુષ્પાણીતિ વિભાવય ॥

અકણ્ટકાનાં વૃક્ષાણાં શ્વેતપ્રાયાશ્ચ વર્ણતઃ ।
તેષાં પુષ્પાણિ દેવાનામિષ્ટાનિ સતતં પ્રભો ॥

પદ્મં ચ તુલસી જાતિરાપઃ સર્વેષુ પૂજિતા । જલજાનિ ચ માલ્યાનિ પદ્માદીનિ ચ યાનિ વૈ ।
ગન્ધર્વનાગયક્ષેભ્યસ્તાનિ દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥

ઓપધ્યો રક્તપુષ્પાશ્ચ કટુકાઃ કણ્ટકાન્વિતાઃ ।
શત્રૂણામભિચારાર્થમથર્વસુ નિદર્શિતાઃ ॥

તીક્ષ્ણવીર્યાસ્તુ ભૂતાનાં દુરાલમ્ભાઃ સકણ્ટકાઃ ।
રક્તભૂયિષ્ઠવર્ણાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચૈવોપહારયેત્ ॥

મનોહૃદયનન્દિન્યો વિમર્દે મધુરાશ્ચ યાઃ ।
ચારુરરૂપાઃ સુમનસો માનુપાણાં સ્મૃતા વિભો ॥

ન તુ શ્મશાનસમ્ભૂતા ન દેવાયતનોદ્ભવાઃ ।
સન્નયેત્પુષ્ટિયુક્તેષુ વિવાહેષુ રહઃસુ ચ ॥

ગિરિસાનુરુહાઃ સૌમ્યા દેવાનામુપધારયેત્ ।
પ્રોક્ષિતાભ્યુક્ષિતાઃ સૌમ્યા યથાયોગં યથાસ્મૃતિ ॥

ગન્ધેન દેવાસ્તુષ્યન્તિ દર્શનાદ્યક્ષરાક્ષસાઃ ।
નાગાઃ સમુપભોગેન ત્રિભિરેતૈસ્તુ માનુષાઃ ॥

સદ્યઃ પ્રીણાતિ દેવાન્વૈ તે પ્રીતા ભાવયન્ત્યુત ।
સઙ્કલ્પસિદ્ધા મર્ત્યાનામીપ્સિતાશ્ચ મનોરથાઃ ॥

દેવાઃ પ્રીણન્તિ સતતં માનિતા માનયન્તિ ચ ।
અવજ્ઞાતાવધૂતાશ્ચ નિર્દહન્ત્યધમાન્નરાન્ ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ધૂપદાનવિધેઃ ફલમ્ ।
ધૂપાંશ્ચ વિવિધાન્સાધૂનસાધૂંશ્ચ નિબોધ મે ॥

નિર્યાસાઃ સરલાશ્ચૈવ કૃત્રિમાશ્ચૈવ તે ત્રયઃ ।
ઇષ્ટોઽનિષ્ટો ભવેદ્ગન્ધસ્તન્મે વિસ્તરશઃ શૃણુ ॥

નિર્યાસાઃ સલ્લકીવર્જ્યા દેવાનાં દયિતાસ્તુ તે ।
ગુગ્ગુલુઃ પ્રવરસ્તેષાં સર્વેપામિતિ નિશ્ચયઃ ॥

અગુરુઃ સારિણાં શ્રેષ્ઠો યક્ષરાક્ષસભોગિનામ્ ।
દૈત્યાનાં સલ્લકીજશ્ચ કાઙ્ક્ષિતો યશ્ચ તદ્વિધઃ ॥

અથ સર્જરસાદીનાં ગન્ધૈઃ પાર્થિવદારવૈઃ ।
ફાણિતાસવસંયુક્તૈર્મનુષ્યાણાં વિધીયતે ॥

દેવદાનવભૂતાનાં સદ્યસ્તુષ્ઠિકરઃ સ્મૃતઃ ।
યેઽન્યે વૈહારિકાસ્તત્ર માનુષાણામિતિ સ્મૃતાઃ ॥

ય એવોક્તાઃ સુમનસાં પ્રદાને ગુણહેતવઃ ।
ધૂપેષ્વપિ પરિજ્ઞેયાસ્ત એવ પ્રીતિવર્ધનાઃ ॥

દીપદાને પ્રવક્ષ્યામિ ફલયોગમનુત્તમમ્ ।
યથા યેન યદા ચૈવ પ્રદેયા યાદૃશાશ્ચ તે ॥

જ્યોતિસ્તેજઃ પ્રકાશં વાઽપ્યૂધ્વગં ચાપિ વર્ધતે ।
પ્રદાનં તેજસાં તસ્માત્તેજો વર્ધયતે નૃણામ્ ॥

અન્ધતમસ્તમિસ્રં ચ દક્ષિણાયનમેવ ચ ।
ઉત્તરાયણમેતસ્માજ્જ્યોતિર્દાનં પ્રશસ્યતે ॥

યસ્માદૂર્ધ્વગમે તત્તુ તમસશ્ચૈવ ભેષજમ્ ।
તસ્માદૂર્ધ્વગતેર્દાતા ભવેદત્રેતિ નિશ્ચયઃ ॥

દેવાસ્તેજસ્વિનો યસ્માત્પ્રભાવન્તઃ પ્રકાશકાઃ ।
તામસા રાક્ષસાશ્ચૈવ તસ્માદ્દીપઃ પ્રદીયતે ॥

આલોકદાનાચ્ચક્ષુષ્માન્પ્રભાયુક્તો ભવેન્નરઃ ।
તાન્દત્ત્વા નોપહિંસેન ન હરેન્નોપનાશયેત્ ॥

દીપહાર્તા ભવેદન્ધસ્તમોગતિરસુપ્રભઃ ।
દીપપ્રદઃ સ્વર્ગલોકે દીપમાલી વિરાજતે ॥

હવિપા પ્રથમઃ કલ્પો દ્વિતીયશ્ચૌષધીરસૈઃ ।
વસામેદોસ્થિનિર્યાસૈર્ન કાર્યઃ પુષ્ટિમિચ્છતા ॥

દેવાલયે સભાયાં ચ ગિરૌ ચૈત્યચતુષ્પથે ।
દીપદાતા ભવેન્નિત્યં ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ॥

કુલોદ્યોતો વિશુદ્ધાત્મા પ્રકાશત્વં ચ ગચ્છતિ ।
જ્યોતિષાં ચૈવ સાલોક્યં દીપદાતા ભવેન્નરઃ ॥

બલિકર્મસુ વક્ષ્યામિ ગુણાન્કર્મફલોદયાન્ ।
દેવયક્ષોરગનૃણાં ભૂતાનામથ રક્ષસામ્ ॥

યેષાં નાગ્રભુજો વિપ્રા દેવતાતિથિબાલકાઃ ।
રાક્ષસાનેવ તાન્વિદ્ધિ નિર્વષટ્કારમઙ્ગલાન્ ॥

તસ્માદગ્રં પ્રયચ્છેત દેવભ્યઃ પ્રતિપૂજિતમ્ ।
શિરસા પ્રણતશ્ચાપિ હરેદ્બલિમતન્દ્રિતઃ ॥

ગૃહ્ણન્તિ દેવતા નિત્યમાશંસન્તિ સદા ગૃહાન્ ।
બાહ્યાશ્ચાગન્તવો યેઽન્યે યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ॥

ઇતો દત્તેન જીવન્તિ દેવતાઃ પિતરસ્તથા ।
તે પ્રીતાઃ પ્રીણયન્ત્યેનમાયુષા યશસા ધનૈઃ ॥

બલયઃ સહ પુષ્પૈસ્તુ દેવાનામુપહારયેત્ ।
દધિદુગ્ધમયાઃ પુણ્યાઃ સુગન્ધાઃ પ્રિયદર્શનાઃ ॥

કાર્યા રુધિરમાંસાઢ્યા બલયો યક્ષરક્ષસામ્ ।
સુરાસવપુરસ્કારા લાજોલ્લાપિકભૂષિતાઃ ॥

નાગાનાં દયિતા નિત્યં પદ્મોત્પલવિમિશ્રિતાઃ ।
તિલાન્ગુડસુસમ્પન્નાન્ભૂતાનામુપહારયેત્ ॥

અગ્રદાતાઽગ્રભોગી સ્યાદ્બલવીર્યસમન્વિતઃ ।
તસ્માદગ્રં પ્રયચ્છેત દેવભ્યઃ પ્રતિપૂજિતમ્ ॥

જ્વલન્ત્યહરહો વેશ્મ યાશ્ચાસ્ય ગૃહદેવતાઃ ।
તાઃ પૂજ્યા ભૂતિકામેન પ્રસૃતાગ્રપ્રદાયિના ॥

ઇત્યેતદસુરેન્દ્રાય કાવ્યઃ પ્રોવાચ ભાર્ગવઃ ।
સુવર્ણાય મનુઃ પ્રાહ સુવર્ણો નારદાય ચ ॥

નારદોઽપિ મયિ પ્રાહ ગુણાનેતાન્મહાદ્યુતે ।
ત્વમપ્યેતદ્વિદિત્વેહ સર્વમાચર પુત્રક ॥