મહાભારત · અધ્યાય 13.152

એવં સ ભિક્ષુર્નિર્વાણં પ્રાપ્નુયાદ્દગ્ધકિલ્બિષઃ ।
ઇહસ્થો દેહમુત્સૃજ્ય નીડં શકુનિવદ્યથા ॥

સત્પથાલમ્બનાદેવ શૂદ્રઃ પ્રાપ્નોતિ સદ્ગતિમ્ ।
બ્રહ્મણઃ સ્થાનમચલં સ્થાનાત્સ્થાનમવાપ્નુયાત્ ॥

યથા ખનન્ખનિત્રેણ જાઙ્ગલે વારિ વિન્દતિ ।
અનિર્વેદાત્તતઃ સ્થાનમીપ્સિતં પ્રતિપદ્યતે ॥

સૈષા ગતિરનાદ્યન્તા સર્વૈરપ્યુપધારિતા । તસ્માચ્છૂદ્રૈરનિર્વેદાચ્છ્રદ્દધાનૈસ્તુ નિત્યદા ।
વર્તિતવ્યં યથાશક્ત્યા યથા પ્રોક્તં મનીષિભિઃ ।

યત્કરોતિ તદશ્નાતિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
નાકૃતં ભુજ્યતે કર્મ ન કૃતં નશ્યતે ફલમ્ ॥

તથા શુભસમાચારઃ શુભમેવાપ્નુતે ફલમ્ । તથાઽશુભસમાચારો હ્યશુભં સમવાપ્નુતે ।
શુભાન્યેવ સમાદદ્યાદ્ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ॥

ભૂતિશ્ચ નાન્યતઃ શક્ત્યા શૂદ્રાણામિતિ નિશ્ચયઃ ।
ક્રતે યતીનાં શુશ્રૂષામિતિ સન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તસ્માદાગમસમ્પન્નો ભવેત્સુનિયતેન્દ્રિયઃ ।
શક્યતે હ્યાગમાદેવ ગતિં પ્રાપ્તુમનામયામ્ ॥

વરા ચૈષા ગતિર્દૃષ્ટા યામન્વેપન્તિ સાધવઃ ।
યત્રામૃતત્વં લભતે ત્યક્ત્વા દુઃખમનન્તરમ્ ॥

ઇમં હિ ધર્મિમાસ્થાય યેઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ । સ્ત્રિયો વૈશ્યાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પ્રાપ્નુયુઃ પરમાં ગતિમ્ ।
કિં પુનર્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ક્ષત્રિયો વા બહુશ્રુતઃ ॥

ન ચાપ્યક્ષીણપાપસ્ય જ્ઞાનં ભવતિ દેહિનઃ ।
જ્ઞાનોપલબ્ધિર્ભવતિ કૃતકૃત્યો યદા ભવેત્ ॥

ઉપલભ્ય તુ વિજ્ઞાનં જ્ઞાનં વાઽપ્યનસૂયકઃ ।
તથૈવ વર્તેદ્ગુરુષુ ભૂયાંસં વા સમાહિતઃ ॥

અથાવમન્યેત ગુરું તથા તેષુ પ્રવર્તતે ।
વ્યર્થમસ્ય શ્રુતં ભવતિ જ્ઞાનમજ્ઞાનતાં વ્રજેત્ ॥

ગતિં ચાપ્યશુભાં ગચ્છેન્નિરયાય ન સંશયઃ ।
પ્રક્ષીયતે તસ્ય પુણ્યં જ્ઞાનમસ્ય વિરુધ્યતે ॥

અદૃષ્ટપૂર્વકલ્યાણો યથા દૃષ્ટ્વા વિધિં નરઃ ।
ઉત્સેકાન્મોહમાપદ્ય તત્વજ્ઞાનમવાપ્તવાન્ ॥

એવમેવિ હિ નોત્સેકઃ કર્તવ્યો જ્ઞાનસમ્ભવઃ ।
ફલં જ્ઞાનસ્ય હિ શમઃ પ્રશામાય યતેત્સદા ॥

ઉપશાન્તેન દાન્તેન ક્ષમાયુક્તેન સર્વદા ।
શુશ્રૂષા પ્રતિપત્તવ્યા નિત્યમેવાનસૂયતા ॥

ધૃત્યા શિશ્નોદરં રક્ષેત્પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા ।
ઇન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનસા મનો બુદ્ધૌ સમાદધેત્ ॥

ધૃત્યાઽસીત તતો ગત્વા શુદ્ધદેશં સુસંવૃતમ્ ।
લબ્ધાસનં યથા દૃષ્ટં વિધિપૂર્વં સમાચરેત્ ॥

જ્ઞાનયુક્તસ્તથા દેવં હૃદિસ્થમુપલક્ષયેત્ ।
આદીપ્યમાનં વપુષા વિધૂમમનલં યથા ॥

રશ્મિમન્તમિવાદિત્યં વૈદ્યુતાગ્નિમિવામ્બરે ।
સંસ્થિતં હૃદયે પશ્યેદીશં શાશ્વતમવ્યયમ્ ॥

ન ચાયુક્તેન શક્યેત દ્રષ્ટું દેહે મહેશ્વરઃ ।
યુક્તસ્તુ પશ્યતે બુદ્ધ્યા સન્નિવેશ્ય મનો હૃદિ ॥

અથ ત્વેવં ન શક્નોતિ કર્તું હૃદયધારણમ્ ।
યથાસાંખ્યમુપાસીત યથાવદ્યોગમાસ્થિતઃ ॥

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણીહ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ વૈ ।
પઞ્ચ ભૂતવિશેષાશ્ચ મનશ્ચૈવ તુ ષોડશ ॥

તન્માત્રાણ્યપબિ પઞ્ચૈવ મનોઽહઙ્કાર એવ ચ । અષ્ટમં ચાપ્યથાવ્યક્તમેતાઃ પ્રકૃતિસઞ્જ્ઞિતાઃ ।
એતાઃ પ્રકૃતયશ્ચાષ્ટૌ વિકારાશ્ચાપિ ષોડશ ॥

એવમેતદિહસ્થેન વિજ્ઞેયં તત્વબુદ્ધિના ।
એવં વર્ષ્મ સમુત્તીર્ય તીર્ણો ભવતિ નાન્યથા ॥

પરિસંખ્યાનમેવૈતન્મન્તવ્યં જ્ઞાનબુદ્ધિના ॥

અહન્યહનિ શાન્તાત્મા પાવનાય હિતાય ચ । એવમેવ પ્રસંખ્યાય તત્વબુદ્ધિર્વિમુચ્યતે ।
નિષ્પલં કેવલં ભવતિ શુદ્ધતત્વાર્થતત્વવિત્ ॥

ભિક્ષુકાશ્રમમાસ્થાય શુશ્રૂષાનિરતો બુધઃ ।
શૂદ્રો નિર્મુચ્યતે સત્વસંસર્ગાદેવ નાન્યથા ॥

સત્સન્નિક્રષે પરિવર્તિતવ્યં વિદ્યાધિકાશ્ચાપિ નિષેવિતવ્યાઃ ।
સવર્ણતાં ગચ્છતિ સન્નિકર્ષા- ન્નીલઃ ખગો મેરુમિવાશ્રયન્વૈ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યેવમાખ્યાય મહામુનિસ્તદા ચતુર્ષુ વર્ણેષુ વિધાનમર્થવિત્ ।
શુશ્રૂષયા વૃત્તગતિં સમાધિના સમાધિયુક્તઃ પ્રયયૌ સ્વમાશ્રમમ્ ॥