મહાભારત · અધ્યાય 13.138

કેન સઙ્કલ્પિતં શ્રાદ્ધં કસ્મિન્કાલે કિમાત્મકમ્ ।
ભૃગ્વઙ્ગિરસિકે કાલે મુનિના કતરેણ વા ॥

યેન સઙ્કલ્પિતં ચૈવ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ । કાનિ શ્રાદ્ધેષુ વર્જ્યાનિ કાનિ મૂલફલાનિ ચ ।
ધાન્યજાત્યશ્ચ કા વર્જ્યાસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યથા શ્રાદ્ધં સમ્પ્રવૃત્તં યસ્મિન્કાલે સદાત્મકમ્ ।
યેન સઙ્કલ્પિતં ચૈવ તન્મે શૃણુ જનાધિપ ॥

સ્વાયમ્ભુવોઽત્રિઃ કૌરવ્ય પરમર્ષિઃ પ્રતાપવાન્ ।
તસ્ય વંશે મહારાજ દત્તાત્રેય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

દત્તાત્રેયસ્ય પુત્રોઽભૂન્નિમિર્નામ તપોધનઃ ।
નિમેશ્ચાપ્યભવત્પુત્રઃ શ્રીમાન્નામ શ્રિયા વૃતઃ ॥

પૂર્ણો વર્ષસહસ્રાન્તે સ કૃત્વા દુષ્કરં તપઃ ।
કાલધર્મપરીતાત્મા નિધનં સમુપાગતઃ ॥

નિમિસ્તુ કૃત્વા શૌચાનિ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
સન્તાપમગમત્તીપ્રં પુત્રશોકપરાયણઃ ॥

અથ કૃત્વોપકાર્યાણિ ચતુર્દશ્યાં મહામતિઃ ।
તમેવ ગણયઞ્શોકં વિરાત્રે પ્રત્યબુધ્યત ॥

તસ્યાસીત્પ્રતિબુદ્ધસ્ય શોકેન વ્યથિતાત્મનઃ ।
મનઃ સંહૃત્ય વિષયે બુદ્ધિર્વિસ્તારગામિની ॥

તતઃ સઞ્ચિન્તયામાસ શ્રાદ્ધકલ્પં સમાહિતઃ ।
યાનિ તસ્યૈવ ભોજ્યાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

ઉક્તાનિ યાનિ ચાન્યાનિ યાનિ ચેષ્ટાનિ તસ્ય હ ।
તાનિ સર્વાણિ મનસા વિનિશ્ચિત્ય તપોધનઃ ॥

અમાવાસ્યાં મહાપ્રાજ્ઞો વિપ્રાનાનાય્ય પૂજિતાન્ ।
દક્ષિણાવર્તિકાઃ સર્વા બૃસીઃ સ્વયમથાકરોત્ ॥

સપ્ત વિપ્રાંસ્તતો ભોજ્યે યુગપત્સમુપાનયત્ ।
ઋતે ચ લવણં ભોજ્યં શ્યામાકાન્નં દદૌ પ્રભુઃ ॥

દક્ષિણાગ્રાસ્તતો દર્ભા વિષ્ટરેષુ નિવેશિતાઃ ।
પાદયોશ્ચૈવ વિપ્રાણાં યે ત્વન્નમુપભુઞ્જતે ॥

કૃત્વા ચ દક્ષિણાગ્નાન્વૈ દર્ભાન્સ પ્રયતઃ શુચિઃ ।
પ્રદદૌ શ્રીમતે પિણ્ડાન્નામગોત્રમુદાહરન્ ॥

તત્કૃત્વા સ મુનિશ્રેષ્ઠો ધર્મસઙ્કરમાત્મનઃ ।
પશ્ચાત્તાપેન મહતા તપ્યમાનોઽભ્યચિન્તયત્ ॥

અકૃતં મુનિભિઃ પૂર્વં કિં મયેદમનુષ્ઠિતમ્ ।
કથં નુ શાપેન ન માં દહેયુર્બ્રાહ્મણા ઇતિ ॥

તતઃ સઞ્ચિન્તયામાસ વંશકર્તારમાત્મનઃ । બુદ્ધ્વાઽત્રિં મનસા દધ્યૌ ભગવન્તં સમાહિતઃ ।
ધ્યાતમાત્રસ્તથા ચાત્રિરાજગામ તપોધનઃ ॥

અથાત્રિસ્તં તથા દૃષ્ટ્વા પુત્રશોકેન કર્શિતમ્ ।
ભૃશમાશ્વાસયામાસ વાગ્ભિરિષ્ટાભિરવ્યયઃ ॥

નિમે સઙ્કલ્પિતસ્તેઽયં પિતૃયજ્ઞસ્તપોધન ।
મતો મે પૂર્વદૃષ્ટોઽત્ર ધર્મોઽયં બ્રહ્મણા સ્વયમ્ ॥

સોયં સ્વયભુવિહિતો ધર્મઃ સઙ્કલ્પિતસ્ત્વયા ।
ઋતે સ્વયમ્ભુવઃ કોઽન્યઃ શ્રાદ્ધે સંવિધિમાહરેત્ ॥

અથાખ્યાસ્યામિ તે પુત્ર શ્રાદ્દે યં વિધિમુત્તમમ્ ।
સ્વયમ્ભુવિહિતં પુત્ર તત્કુરુષ્વ નિબોધ મે ॥

કૃત્વાઽગ્નિશરણં પૂર્વં મન્ત્રપૂર્વં તપોધન ।
તતોઽગ્નયેઽથ સોમાય વરુણાય ચ નિત્યશઃ ॥

વિશ્વેદવાશ્ચ યિ નિત્યં પિતૃભિઃ સહ ગોચરાઃ ।
તેભ્યઃ સઙ્કલ્પિતા ભાગાઃ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા ॥

સ્તોતવ્યા ચેહ પૃથિવી લોકસ્યૈવ તુ ધારિણી ।
વૈષ્ણવી કાશ્યપિ ચેતિ તથૈવેહાક્ષયેતિ ચ ॥

ઉદકાનયને ચૈવ સ્તોતવ્યો વરુણો વિભુઃ ।
તતોઽગ્નિશ્ચૈવ સોમશ્ચ આરાધ્યાવિહ તેઽનઘ ॥

દેવાસ્તુ પિતરો નામ નિર્મિતા યે સ્વયમ્ભુવા ।
ઊષ્મપા યે મહાભાગાસ્તેષાં ભાગઃ પ્રકલ્પિતઃ ॥

તે શ્રાદ્ધેનાર્ચ્યમાના વૈ વિમુચ્યન્તે હ કિલ્બિષાત્ ।
સપ્તકાઃ પિતૃવંશાસ્તુ પૂર્વદૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥

વિશ્વે ચાગ્નિમુખા દેવાઃ સંખ્યાતાઃ પૂર્વમેવ તે ।
તેષાં નામાનિ વક્ષ્યામિ ભાગાર્હાણાં મહાત્મનામ્ ॥

સહઃ કૃતિર્વિપાપ્મા ચ પુણ્યકૃત્પાવનસ્તથા ।
ગ્રામ્યઃ ક્ષેમ્યઃ સમૂહશ્ચ દિવ્યસાનુસ્તથૈવ ચ ॥

વિવસ્વાન્વીર્યવાઞ્શ્રીમાન્કીર્તિમાન્કૃત એવ ચ ।
જિતાત્મા મુનિવીર્યશ્ચ દીપ્તરોમા ભયઙ્કરઃ ॥

અનુકર્મા પ્રતીતશ્ચ પ્રદાતાઽપ્યંશુમાંસ્તથા ।
શૈલાભઃ પરમક્રોધી ધીરોષ્ણી ભૂપતિસ્તથા ॥

સ્રજો વજ્રીવરી ચૈવ વિશ્વેદેવાઃ સનાતનાઃ ।
વિદ્યુદ્વર્ચાઃ સોમવર્ચાઃ સૂર્યશ્રીશ્ચેતિ નામતઃ ॥

સોમપઃ સૂર્યસાવિત્રો દત્તાત્મા પુણ્ડરીયકઃ ।
ઉષ્ણીનાભો નભોદશ્ચ વિશ્વાયુર્દીપ્તિરેવ ચ ॥

ચમૂહરઃ સુરેશશ્ચ વ્યોમારિઃ શઙ્કરો ભવઃ ।
ઈશઃ કર્તા કૃતિર્દક્ષો ભુવનો દિવ્યકર્મકૃત્ ॥

ગણિતઃ પઞ્ચવીર્યશ્ચ આદિત્યો રશ્મિવાંસ્તથા ।
સપ્તકૃત્સોમવર્ચાશ્ચ વિશ્વકૃત્કવિરેવ ચ ॥

અનુગોપ્તા સુગોપ્તા ચ નપ્તા ચેશ્વર એવ ચ ।
કીર્તિતાસ્તે મહાભાગાઃ કાલસ્ય ગતિગોચરાઃ ॥

અશ્રાદ્ધેયાનિ ધાન્યાનિ કોદ્રવાઃ પુલકાસ્તથા ।
હિઙ્ગુદ્રવેષુ શાકેષુ મૂલાનાં લશુનં તથા ॥

પલાણ્ડુઃ સૌભાઞ્જનકસ્તથા ગૃઞ્જનકાદયઃ ।
કૂશ્માણ્ડજાત્યલાબું ચ કૃષ્ણં લવણમેવ ચ ॥

ગ્રામ્યવારાહમાંસં ચ યચ્ચૈવાપ્રોક્ષિતં ભવેત્ । કૃષ્ણાજં જીરકં ચૈવ શીતપાકી તથૈવ ચ ।
અઙ્કુરાદ્યાસ્તથા વર્જ્યા ઇહ શૃઙ્ગાટકાનિ ચ ॥

વર્જયેલ્લવણં સર્વં તથા જમ્બૂફલાનિ ચ । અવક્ષુતાવરુદિતં તથા શ્રાદ્ધે ચ વર્જયેત્ ।

નિવાપે હવ્યકવ્યે વા ગર્હિતં ચ સુદર્શનમ્ ।
પિતરશ્ચ હિ દેવાશ્ચ નાભિનન્દન્તિ તદ્ધવિઃ ॥

ચણ્ડાલશ્વપચૌ વર્જ્યૌ નિવાપે સમુપસ્થિતે ।
કાષાયવાસાઃ કુષ્ઠી વા પતિતો બ્રહ્મહાઽપિ વા ॥

સઙ્કીર્ણયોનિર્વિપ્રશ્ચ સમ્બન્ધી પતિતશ્ચ યઃ ।
વર્જનીય બુધૈરેતે નિવાપે સમુપસ્થિતે ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્સ્વવંશ્યં તમૃષિં પુરા ।
પિતામહસભાં દિવ્યા જગામાત્રિસ્તપોધનઃ ॥