મહાભારત · અધ્યાય 13.130

ઉક્તં પિતામહેનેદં ગવાં દાનમનુત્તમમ્ ।
વિશેષેણ નરેન્દ્રાણામિહ ધર્મમવેક્ષતામ્ ॥

રાજ્યં હિ સતતં દુઃખમાશ્રમાશ્ચ સુદુર્વિદાઃ । પરિચારેષુ વૈ દુઃખં દુર્ધરં ચાકૃતાત્મભિઃ ।
ભૂયિષ્ઠં ચ નરેન્દ્રાણાં વિદ્યતે ન શુભા ગતિઃ ॥

પૂયન્તે તત્ર નિયતં પ્રયચ્છન્તો વસુન્ધરામ્ ।
સર્વે ચ કથિતા ધર્માસ્ત્વયા મે કુરુનન્દન ॥

એવમેવ ગવામુક્તં પ્રદાનં તે નૃગેણ હ ।
ઋષિણા નાચિકેતેન પૂર્વમેવ નિદર્શિતમ્ ॥

વેદોપનિષદે ચૈવ સર્વકર્મસુ દક્ષિણાઃ ।
સર્વક્રતુષુ ચોદ્દિષ્ટા ભૂમિર્ગાવોઽથ કાઞ્ચનમ્ ॥

તત્ર શ્રુતિસ્તુ પરમા સુવર્ણં દક્ષિણેતિ વૈ ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પિતામહ યથાતથમ્ ॥

કિં સુવર્ણં કથં જાતં કસ્મિન્કાલે કિમાત્મકમ્ ।
કિન્દૈવ કિમ્ફલં ચૈવ કસ્માચ્ચ પરમુચ્યતે ॥

કસ્માદ્દાનં સુવર્ણસ્ય પૂજયન્તિ મનીષિણઃ ।
કસ્માચ્ચ દક્ષિણાર્થં તદ્યજ્ઞકર્મસુ શસ્યતે ॥

કસ્માચ્ચ પાવનં શ્રેષ્ઠં ભૂમેર્ગોભ્યશ્ચ કાઞ્ચનમ્ ।
પરમં દક્ષિણાર્થે ચ તદ્બ્રવીહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્નવહિતો બહુકારણવિસ્તરમ્ ।
જાતરૂપસમુત્પત્તિમનુભૂતં ચ યન્મયા ॥

પિતા મમ મહાતેજાઃ શ્તનુર્નિધનં ગતઃ ।
તસ્ય દિત્સુરહં શ્રાદ્ધં ગઙ્ગાદ્વારમુપાગમમ્ ॥

તત્રાગમ્ય પિતુઃ પુત્ર શ્રાદ્ધકર્મ સમારભમ્ ।
માતો મે જાહ્નવી ચાત્ર સાહાય્યમકરોત્તદા ॥

તત્રાગતાંસ્તપસ્સિદ્ધાનુપવેશ્ય બહૂનૃષીન્ ।
તોયપ્રદાનાત્પ્રભૃતિ કાર્યાણ્યહમથારભમ્ ॥

તત્સમાપ્ય યથોદ્દિષ્ટં પૂર્વકર્મ સમાહિતઃ ।
દાતું નિર્વપણં સમ્યગ્યથાવદહમારભમ્ ॥

તતસ્તં દર્ભવિન્યાસં ભિત્ત્વા સુરુચિરાઙ્ગદઃ ।
પ્રલમ્બાભરણો બાહુરુદતિષ્ઠદ્વિશામ્પતે ॥

મુહૂર્તમપિ તં દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમાગમમ્ ।
પ્રતિગ્રહીતા સાક્ષાન્મે પિતેતિ ભરતર્ષભ ॥

તતો મે પુનરેવાસીત્સઞ્જ્ઞા સઞ્ચિન્ત્ય શાસ્ત્રતઃ । નાયં વેદેષુ વિહિતો વિધિર્હસ્ત ઇતિ પ્રભો ।
પિણ્ડો દેયો નરેણેહ તતો મતિરભૂન્મમ ॥

સાક્ષાન્નેહ મનુષ્યસ્ય પિણ્ડં હિ પિતરઃ ક્વચિત્ ।
ગૃહ્ણન્તિ વિહિતં ચેત્થં પિણ્ડો દેયઃ કુશેષ્વિતિ ॥

તતોઽહં તદનાદૃત્ય પિતુર્હસ્તનિદર્શનમ્ ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યસૂક્ષ્મં તુ વિધૈં પિણ્ડસ્ય સંસ્મરન્ ॥

તતો દર્ભેષુ તત્સર્વમદદં ભરતર્ષભ ।
શાસ્ત્રમાર્ગાનુસારેણ તદ્વિદ્ધિ મનુજર્ષભ ॥

તતઃ સોઽન્તર્હિતો બાહુઃ પિતુર્મમ જનાધિપ ।
તતો માં દર્શયામાસુઃ સ્વપ્નાન્તે પિતરસ્તથા ॥

પ્રીયમાણાસ્તુ મામૂચુઃ પ્રીતાઃ સ્મ ભરતર્ષભ ।
વિજ્ઞાનેન તવાનેન યન્ન મુહ્યસિ ધર્મતઃ ॥

ત્વયા હિ કુર્વતા શાસ્ત્રં પ્રમાણમિહ પાર્થિવ ।
આત્મા ધર્મઃ શ્રુતં વેદાઃ પિતરશ્ચર્ષિભિઃ સહ ॥

સાક્ષાત્પિતામહો બ્રહ્મા ગુરવોઽથ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રમાણમુપનીતા વૈ સ્થિતાશ્ચ ન વિચાલિતાઃ ॥

તદિદં સમ્યગારબ્ધં ત્વયાઽદ્ય ભરતર્ષભ ।
કિન્તુ ભૂમેર્ગવાં ચાર્થે સુવર્ણં દીયતામિતિ ॥

એવં વયં ચ ધર્મશ્ચ સર્વે ચાસ્મત્પિતામહાઃ ।
પાવિતા વૈ ભવિષ્યન્તિ પાવનં હિ પરં હિ તત્ ॥

દશ પૂર્વાન્દશૈવાન્યાંસ્તથા સન્તારયન્તિ તે ।
સુવર્ણં યે પ્રયચ્છન્તિ એવં મત્પિતરોઽબ્રુવન્ ॥

તતોઽહં વિસ્મિતો રાજન્પ્રતિબુદ્ધો વિશામ્પતે ।
સુવર્ણદાનેઽકરવં મતિં ચ ભરતર્ષભ ॥

ઇતિહાસમિમં ચાપિ શૃણુ રાજન્પુરાતનમ્ ।
જામદગ્ન્યં પ્રતિ વિભો ધન્યમાયુષ્યમેવ ચ ॥

જામદગ્ન્યેન રામેણ તીવ્રરોષાન્વિતેન વૈ ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવી કૃતા નિઃક્ષત્રિયા પુરા ॥

તતો જિત્વા મહીં કૃત્સ્નાં રામો રાજીવલોચનઃ ।
આજહાર ક્રતું વીરો બ્રહ્મક્ષત્રેણ પૂજિતમ્ ॥

વાજિમેધં મહારાજ સર્વકામસમન્વિતમ્ ।
પાવનં સર્વભૂતાનાં તેજોદ્યુતિવિવર્ધનમ્ ॥

વિપાપ્મા ચ સ તેજસ્વી તેન ક્રતુફલેન ચ ।
નૈવાત્મનોઽથ લઘુતાં જામદગ્ન્યોઽધ્યગચ્છત ॥

સ તુ ક્રતુવરેણેષ્ટ્વા મહાત્મા દક્ષિણાવતા ।
પપ્રચ્છાગમસમ્પન્નાનૃષીન્દેવાંશ્ચ ભારત ॥

પાવનં યત્પરં નૄણામુગ્રે કર્મણિ વર્તતામ્ ।
તદુચ્યતાં મહાભાગા ઇતિ જાગઘૃણોઽબ્રવીત્ ॥

ઇત્યુક્તા વેદશાસ્ત્રજ્ઞાસ્તમૂચુસ્તે મહર્ષયઃ ।
રામ વિપ્રાઃ સત્ક્રિયન્તાં વેદપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ॥

ભૂયશ્ચ વિપ્રર્ષિગણાઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ પાવનં પ્રતિ ।
તે યદ્બ્રૂર્મહાપ્રાજ્ઞાસ્તચ્ચૈવ સમુદાચર ॥

તતો વસિષ્ઠં દેવર્ષિમગસ્ત્યમથ કાશ્યપમ્ ।
તમેવાર્તં મહાતેજાઃ પપ્રચ્છ ભૃગુનન્દનઃ ॥

જાતા મતિર્મે વિપ્રેન્દ્રાઃ કથં પૂયેયમિત્યુત ।
કેન વા કર્મયોગેન પ્રદાનેનેહ કેન વા ॥

યદિ વોઽનુગ્રહકૃતા બુદ્ધિર્માં પ્રતિ સત્તમાઃ ।
પ્રબૂત પાવનં કિં મે ભવેદિતિ તપોધનાઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

ગાશ્ચ ભૂમિં ચ વિત્તં ચ દત્ત્વેહ ભૃગુનન્દન ।
પાપકૃત્પૂયતે મર્ત્ય ઇતિ ભાર્ગવ શુશ્રુમ ॥

અન્યદ્દાનં તુ વિપ્રર્ષે શ્રૂયતાં પાવનં મહત્ ।
દિવ્યમત્યદ્ભુતાકારમપત્યં જાતવેદસઃ ॥

દગ્ધ્વા લોકાન્પુરા વીર્યાત્સમ્ભૂતમિહ શુશ્રુમ ।
સુવર્ણમિતિ વિખ્યાતં તદ્દદત્સિદ્ધિમેષ્યસિ ॥

તતોઽબ્રવીદ્વસિષ્ઠસ્તં ભગવાન્સંશિતવ્રતઃ ।
શૃણુ રામ યથોત્પન્નં સુવર્ણમનલપ્રભમ્ ॥

ફલં દાસ્યતિ તે યત્તુ દાને પરમિહોચ્યતે ।
સુવર્ણં યચ્ચ યસ્માચ્ચ યથા ચ ગુણવત્તમમ્ ॥

તન્નિબોધ મહાબાહો સર્વં નિગદતો મમ ।
અગ્નિષોમાત્મકમિદં સુવર્ણં વિદ્દિ નિશ્ચયે ॥

અજોઽગ્નિર્વરુણો મેષઃ સૂર્યોઽશ્ચ ઇતિ દર્શનમ્ ।
કુઞ્જરાશ્ચ મૃગા નાગા મહિષાશ્ચાસુરા ઇતિ ॥

કુક્કુટાશ્ચ વરાહાશ્ચ રાક્ષસા ભૃગુનન્દન ।
ઇડા ગાવઃ પયઃ સોમો ભૂમિરિત્યેવ ચ સ્મૃતિઃ ॥

જગત્સર્વં ચ નિર્મથ્ય તેજોરાશિઃ સમુત્થિતઃ ।
સુવર્ણમેભ્યો વિપ્રર્ષે રત્નં પરમમુત્તમમ્ ॥

એતસ્માત્કારણાદ્દેવા ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ ।
મનુષ્યાશ્ચ પિશાચાશ્ચ પ્રયતા ધારયન્તિ તત્ ॥

મુકુટૈરઙ્ગદયુતૈરલઙ્કારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ।
સુવર્ણવિકૃતૈસ્તત્ર વિરાજન્તે ભૃગૂત્તમ ॥

તસ્માત્સર્વપવિત્રેભ્યઃ પવિત્રં પરમં સ્મૃતમ્ ।
ભૂમેર્ગોભ્યોઽથ રત્નેભ્યસ્તદ્વિદ્ધિ મનુજર્ષભ ॥

પૃથિવીં ગાશ્ચ દત્ત્વેહ યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચન ।
વિશિષ્યતે સુવર્ણસ્ય દાનં પરમકં વિભો ॥

અક્ષયં પાવનં ચૈવ સુવર્ણમમરદ્યુતે ।
પ્રયચ્છ દ્વિજમુખ્યેભ્યઃ પાવનં હ્યેતદુત્તમમ્ ॥

સુવર્ણમેવ સર્વાસુ દક્ષિણાસુ વિધીયતે ।
સુવર્ણં યે પ્રયચ્છન્તિ સર્વદાસ્તે ભવન્ત્યુત ॥

દેવતાસ્તે પ્રયચ્છન્તિ યે સુવર્ણં દદત્યથ ।
અગ્નિર્હિ દેવતાઃ સર્વાઃ સુવર્ણં ચ તદાત્મકમ્ ॥

તસ્માત્સુવર્ણં દદતા દત્તાઃ સર્વાઃ સ્મ દેવતાઃ ।
ભવન્તિ પુરુષવ્યાઘ્ર ન હ્યતઃ પરમં વિદુઃ ॥

ભૂય એવ ચ મહાત્મ્યં સુવર્ણસ્ય નિબોધ મે ।
ગદતો મમ વિપ્રર્ષે સર્વશસ્ત્રભૃતાંવર ॥

મયા શ્રુતમિદં પૂર્વં પુરાણે ભૃગુનન્દન ।
પ્રજાપતેઃ કથયતો મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય વૈ ॥

શૂલપાણેર્ભગવતો રુદ્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
ગિરૌ હિમવતિ શ્રેષ્ઠે તદા ભૃગુકુલોદ્વહ ॥

દેવ્યા વિવાહે નિર્વૃત્તે રુદ્રાણ્યા ભૃગુનન્દન ।
સમાગમે ભગવતો દેવ્યા સહ મહાત્મનઃ ॥

તતઃ સર્વે સમુદ્વિગ્રા દેવા રુદ્રમુપાગમન્ ॥ તે મહાદેવમાસીનં દેવીં ચ વરદામુમામ્ ।

પ્રસાદ્ય શિરસા સર્વે રુદ્રમૂચુર્ભૃગૂદ્વહ ॥ અયં સમાગમો દેવ દેવ્યા સહ તવાનઘ ।

તપસ્વિનસ્તપસ્વિન્યા તેજસ્વિન્યાઽતિતેજસઃ ॥ અમોઘતેજાસ્ત્વં દેવ દેવી ચેયમુમા તથા ।

અપત્યં યુવયોર્દેવ બલવદ્ભવિતા વિભો ।
તન્નૂનં ત્રિષુ લોકેષુ ન કિઞ્ચિચ્છેષયિષ્યતિ ॥

તદેભ્યઃ પ્રણતેભ્યસ્ત્વં દેવેભ્યઃ પૃથુલોચન ।
વરં પ્રયચ્છ લોકેશ ત્રૈલોક્યહિતકામ્યયા ॥

અપત્યાર્થં નિગૃહ્ણીષ્વ તેજઃ પરમકં વિભો ।
[ત્રૈલોક્યસારૌ હિ યુવાં લોકં સન્તાપયિષ્યથ ॥

તદપત્યં હિ યુવયોર્દેવાનભિભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
ન હિ તે પૃથિવી દેવી ન ચ દ્યૌર્ન દિવં વિભો ॥

નેદં ધારયિતું શક્તાઃ સમસ્તા ઇતિ મે મતિઃ ।
તેજઃપ્રભાવનિર્દગ્ધં તસ્માત્સર્વમિદં જગત્ ॥

તસ્માત્પ્રસાદં ભગવન્કર્તુમર્હસિ નઃ પ્રભો । ન દેવ્યાં સમ્ભવેત્પુત્રો ભવતઃ સુરસત્તમ ।
ધૈર્યાદેવ નિગૃહ્ણીષ્વ તેજો જ્વલિતમુત્તમમ્ ॥

ઇતિ તેષાં કથયતાં ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ] ।
એવમસ્ત્વિતિ દેવાંસ્તાન્વિપ્રર્ષે પ્રત્યભાષત ॥

ઇત્યુક્ત્વા ચોર્ધ્વમનયદ્રેતો વૃષભવાહનઃ ।
ઊર્ધ્વરેષઃ સમભવત્તતઃ પ્રભૃતિ ચાપિ સઃ ॥

રુદ્રાણીતિ તતઃ ક્રુદ્ધા પ્રજોચ્છેદ તદા કૃતે ।
દેવાનથાબ્રવીત્તત્ર સ્ત્રીભાવાત્પરુષં વચઃ ॥

યસ્માદપત્યકામો વૈ ભર્તા મે વિનિવર્તિતઃ ।
તસ્માત્સર્વે સુરા ભૂયમનપત્યા ભવિષ્યથ ॥

પ્રજોચ્છેદો મમ કૃતો યસ્માદ્યુષ્માભિરદ્ય વૈ ।
તસ્માત્પ્રજા વઃ ખગમાઃ સર્વેષાં ન ભવિષ્યતિ ॥

પાવકસ્તુ ન તત્રાસીચ્છાપકાલે ભૃગૂદ્વહ ।
દેવા દેવ્યાસ્તથા શાપાદનપત્યાસ્તતોઽભવન્ ॥

રુદ્રસ્તુ તેજોઽપ્રતિમં ધારયામાસ વૈ તદા ।
પ્રસ્કન્નં તુ તતસ્તસ્માત્કિઞ્ચિત્તત્રાપતદ્ભુવિ ॥

ઉત્પપાત તદા વહ્નૌ વવૃધે ચાદ્ભુતોપમમ્ ।
તેજસ્તેજસિ સંયુક્તમેકયોનિત્વમાગતમ્ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
અસુરસ્તારકો નામ તેન સન્તાપિતા ભૃશમ્ ॥

આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતોઽથાશ્વિનાવપિ ।
સાધ્યાશ્ચ સર્વે સન્ત્રસ્તા દૈતેયસ્ય પરાક્રમાત્ ॥

સ્થાનાનિ દેવતાનાં હિ વિમાનાનિ પુરાણિ ચ ।
ઋષીણાં ચાશ્રમાશ્ચૈવ બભૂવુરસુરૈર્હૃતાઃ ॥

તે દીનમનસઃ સર્વે દેવતા ઋષયશ્ચ યે ।
પ્રજગ્મુઃ શરણં દેવં બ્રહ્માણમજરં વિભુમ્ ॥