મહાભારત · અધ્યાય 13.12

યથૈવ તે નમસ્કાર્યાઃ પ્રોક્તાઃ શક્રેણ માનદ ।
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યેભ્યઃ સ્પૃહયસે નૃપઃ ॥

ઉત્તમાપદ્ગતસ્યાપિ યત્ર તે વર્તતે મનઃ ।
મનુષ્યલોકે સર્વસ્મિન્યદમુત્રેહ ચાપ્યુત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ્પૃહયામિ દ્વિજાતિભ્યો યેષાં બ્રહ્મ પરં ધનમ્ ।
યેષાં સમ્પ્રત્યયઃ સ્વર્ગસ્તપઃસ્વાધ્યાયસાધનમ્ ॥

યેષાં બાલાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ પિતૃપૈતામહીં ધુરમ્ ।
ઉદ્વહન્તિ ન સીદન્તિ તેભ્યો વૈ સ્પૃહયામ્યહમ્ ॥

વિદ્યાસ્વભિવિનીતાનાં દાન્તાનાં મૃદુભાષિણામ્ ।
શ્રુતવૃત્તોપપન્નાનાં સદાઽક્ષરવિદાં સતામ્ ॥

સંસત્સુ વદતાં તાત હંસાનામિવ સઙ્ઘશઃ ।
મઙ્ગલ્યરૂપા રુચિરા દિવ્યજીમૂતનિઃસ્વનાઃ ॥

સમ્યગુચ્ચરિતા વાચઃ શ્રૂયન્તે હિ યુધિષ્ઠિર ।
શુશ્રૂષમાણે નૃપતૌ પ્રેત્ય ચેહ સુખાવહાઃ ॥

યે ચાપિ તેષાં શ્રોતારઃ સદા સદસિ સમ્મતાઃ ।
વિજ્ઞાનગુણસમ્પન્નાસ્તેભ્યશ્ચ સ્પૃહયામ્યહમ્ ॥

સુસંસ્કૃતાનિ પ્રયતાઃ શુચીનિ ગુણવન્તિ ચ । દદત્યન્નાનિ તૃપ્ત્યર્થં બ્રાહ્મણેભ્યો યુધિષ્ઠર ।
યે ચાપિ સતતં રાજંસ્તેભ્યશ્ચ સ્પૃહયામ્યહમ્ ॥

શક્યં હ્યેવાહવે યોદ્ધું ન દાતુમનસૂયિતુમ્ ॥

શૂરા વીરાશ્ચ શતશઃ સન્તિ લોકે યુધિષ્ઠિર ।
તેષાં સંખ્યાયમાનાનાં દાનશૂરો વિશિષ્યતે ॥

ભદ્રં તુ જન્મ સમ્પ્રાપ્ય ભૂયો બ્રાહ્મણકો ભવેત્ । બન્ધુમધ્યે કુલે જાતઃ સુદુરાપમવાપ્નુયાત્ ॥

ધન્યઃ સ્યાં યદ્યહં ભૂયઃ સૌમ્યબ્રાહ્મણકોપિ વા ।
કુલે જાતો ધર્મગતિસ્તપોવિદ્યાપરાયણઃ ॥

ન મે ત્વત્તઃ પ્રિયતરો લોકેઽસ્મિન્પાણ્ડુનન્દન ।
ત્વત્તશ્ચાપિ પ્રિયતરા બ્રાહ્મણા એવ ભારત ॥

યથા મમ પ્રિયતમાસ્ત્વત્તો વિપ્રાઃ કુરૂત્તમ ।
તેન સત્યેન ગચ્છેયં લોકાન્યત્ર સ શન્તનુઃ ॥

ન મે પિતા પ્રિયતરો બ્રહ્મણેભ્યસ્તથાઽભવત્ ।
ન મે પિતુઃ પિતા વાઽપિ યે ચાન્યેઽપિ સુહૃઞ્જનાઃ ॥

ન હિ મે વૃજિનં કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે બ્રાહ્મણેષ્વિહ ।
અણુ વા યદિ વા સ્થૂલં વિદ્યતે સાધુકર્મસુ ॥

કર્મણા મનસા વાઽપિ વાચા વાઽપિ પરન્તપ ।
યન્મે કૃતં બ્રાહ્મણેભ્યસ્તેનાદ્ય ન તપામ્યહમ્ ॥

બ્રહ્મણ્ય ઇતિ મામાહુસ્તયા વાચાઽસ્મિ તોષિતઃ ।
એતદેવ પવિત્રેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પરમં સ્મૃતમ્ ॥

પશ્યામિ લોકાનમલાઞ્શુચીન્બ્રાહ્મણતોષણાત્ ।
તેષુ મે તાત ગન્તવ્યમહ્નાય ચ ચિરાય ચ ॥

યથા ભર્ત્રાશ્રયો ધર્મઃ સ્ત્રીણાં લોકે યુદિષ્ઠિર ।
સ દેવઃ સા ગતિર્નાન્યા ક્ષત્રિયસ્ય તથા દ્વિજાઃ ॥

ક્ષત્રિયઃ શતવર્ષી ચ દશવર્ષી દ્વિજોત્તમઃ ।
પિતાપુત્રૌ ચ વિજ્ઞેયૌ તયોર્હિ બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ॥

નારી તુ પત્યભાવે વૈ દેવરં કુરુતે પતિમ્ ।
પૃથિવી બ્રાહ્મણાલાભે ક્ષત્રિયં કુરુતે પતિમ્ ॥

બ્રાહ્મણાનુજ્ઞયા ગ્રાહ્યં રાજ્યં ચ સપુરોહિતૈઃ । તદ્રક્ષણેન સ્વર્ગોઽસ્ય તત્કોપાન્નરકોઽક્ષયઃ ॥

પુત્રવચ્ચૈવ તે રક્ષ્યા ઉપાસ્યા ગુરુવચ્ચ તે ।
અગ્નિવચ્ચોપચાર્યા વૈ બ્રાહ્મણાઃ કુરુસત્તમ્ ॥

ઋજુન્સતઃ સત્યશીલાન્સર્વભૂતહિતે રતાન્ ।
આશીવિષાનિવ ક્રુદ્ધાન્દ્વિજાન્પરિચરેત્સદા ॥

તેજસસ્તપસશ્ચૈવ નિત્યં બિભ્યેદ્યુધિષ્ઠિર ।
ઉભે ચૈતે પરિત્યાજ્યે તેજશ્ચૈવ તપસ્તથા ॥

વ્યવસાયસ્તયોઃ શીઘ્રમુભયોરેવ વિદ્યતે ।
હન્યુઃ ક્રુદ્ધા મહારાજ બ્રાહ્મણા યે તપસ્વિનઃ ॥

દૂરતો માતૃવત્પૂજ્યા વિપ્રદારાઃ સુરક્ષયા ।
અકોપનાપરાધેન ભૂયો નરકમશ્નુતે ॥

ભૂયઃ સ્યાદુભયં દત્તં બ્રાહ્મણાદ્યદકોપનાત્ ।
કુર્યાદુભયતઃ શેષં દત્તશેષં ન શેષયેત્ ॥

દણ્ડપાણિર્યથા ગોષ્ઠં પાલો નિત્યં હિ રક્ષયેત્ ।
બ્રાહ્મણેષુ સ્થિતં બ્રહ્મ ક્ષત્રિયઃ પરિપાલયેત્ ॥

પિતેવ પુત્રાન્રક્ષેથા બ્રાહ્મણાન્બ્રહ્મતેજસઃ ।
ગૃહે ચૈષામવેક્ષેથાઃ કિંસ્વિદસ્તીતિ જીવનમ્ ॥