મહાભારત · અધ્યાય 13.112

તતો યુધિષ્ઠિરે રાજા ભૂયઃ શાન્તનવં નૃપમ્ ।
ગોદાનવિસ્તરં ધીમાન્પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ॥

ગોપ્રદાનગુણાન્સમ્યક્ પુનર્મે બ્રૂહિ ભારત ।
ન હિ તૃપ્યામ્યહં વીર શૃણ્વાનોઽમૃતમીદૃશમ્ ॥

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન તદા શાન્તનવો નૃપઃ ।
સમ્યગાહ ગુણાંસ્તસ્મૈ ગોપ્રદાનસ્ય કેવલાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વત્સલાં ગુણસમ્પ્રન્ના તરુણીં વસ્ત્રસંયુતામ્ ।
દત્ત્વેદૃશીં ગાં વિપ્રાય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

અસુર્યા નામ તે લોકા ગાં દત્ત્વા તાન્ન ગચ્છતિ ।

પીતોદકાં જગ્ધતૃણાં નષ્ટક્ષીરાં નિરિન્દ્રિયામ્ । જરારોગોપસમ્પન્નાં જીર્ણાં વાપીમિવાજલામ્ ।
દત્ત્વા તમઃ પ્રવિશતિ દ્વિજં ક્લેશેન યોજયેત્ ॥

રુષ્ટા દુષ્ટા વ્યાધિતા દુર્બલા વા નો દાતવ્યા યાશ્ચ મૂલ્યૈરદત્તૈઃ ।
ક્લેશૈર્વિપ્રં યોઽફલૈઃ સંયુનક્તિ તસ્યાઽવીર્યાશ્ચાફલાશ્ચૈવ લોકાઃ ॥

બલાન્વિતાઃ શીલવીર્યોપપન્નાઃ સર્વે પ્રશંસન્તિ સુગન્ધવત્યઃ ।
યથા હિ ગઙ્ગા સરિતાં વરિષ્ઠા તથાઽર્જુનીનાં કપિલા વરિષ્ઠા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કસ્માત્સમાને બહુલાપ્રદાને સદ્ભિઃ પ્રશસ્તં કપિલાપ્રદાનમ્ ।
વિશેષમિચ્છામિ મહાપ્રભાવં શ્રોતું સમર્થોસ્મિ ભવાન્પ્રવક્તુમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વૃદ્ધાનાં બ્રુવતાં શ્રુત્વા કપિલાનામથોદ્ભવમ્ ।
વક્ષ્યામિ તદશેષેણ રોહિણ્યો નિર્મિતા યથા ॥

પ્રજાઃ સૃજેતિ ચાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયમ્ભુવા ।
નાસૃજદ્વૃત્તિમેવાગ્રે પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ॥

યથા હ્યમૃતમાશ્રિત્ય વર્તયન્તિ દિવૌકસઃ ।
તથા વૃત્તિં સમાશ્રિત્ય વર્તયન્તિ પ્રજા વિભો ॥

અચરેભ્યશ્ચ ભૂતેભ્યશ્ચરાઃ શ્રેષ્ઠાસ્તતો નરાઃ ।
બ્રાહ્મણાશ્ચ તતઃ શ્રેષ્ઠાસ્તષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

યજ્ઞૈરાપ્યાયતે સોમઃ સ ચ ગોષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તાભ્યો દેવાઃ પ્રમોદન્તે પ્રજાનાં વૃત્તિરાસુ ચ ॥

તતઃ પ્રજાસુ સૃષ્ટાસુ દક્ષાદ્યૈઃ ક્ષુધિતાઃ પ્રજાઃ ।
પ્રજાપતિમુપાધાવન્વિનિશ્ચિત્ય ચતુર્મખમ્ ॥

પ્રજાતાન્યેવ ભૂતાનિ પ્રાક્રોશન્વૃત્તિકાઙ્ક્ષયા ।
વૃત્તિદં ચાન્વપદ્યન્ત તૃષિતાઃ પિતૃમાતૃવત્ ॥

ઇતીદં મનસા ગત્વા પ્રજાસર્ગાર્થમાત્મનઃ । પ્રજાપતિર્બલાધાનમમૃતં પ્રાપિબત્તદા ।
શંસતસ્તસ્ય તૃપ્તિં તુ ગન્ધાત્સુરભિરુત્થિતા ॥

મુખજા સાઽસૃજદ્ધાતુઃ સુરભિર્લોકમાતરમ્ ।
દર્શનીયરસં વૃત્તિં સુરભિં મુખજાં સુતામ્ ॥

સાઽસૃજત્સૌરભેયીસ્તુ સુરભિર્લોકમાતૃકાઃ ।
સુવર્ણવર્ણાઃ કપિલાઃ પ્રજાનાં વૃત્તિધેનવઃ ॥

તાસામમૃતવૃત્તીનાં ક્ષરન્તીનાં સમન્તતઃ ।
બભૂવામૃતજઃ ફેનઃ સ્રવન્તીનામિવોર્મિજઃ ॥

સ વત્સમુખવિભ્રષ્ટો ભવસ્ય ભુવિ તિષ્ઠતઃ । શિરસ્યવાપતત્ક્રુદ્ધઃ સ તદૈક્ષત ચ પ્રભુઃ ।
લલાટપ્રભવેણાક્ષ્ણા રોહિણીં પ્રદહન્નિવ ॥

તત્તેજસ્તુ તતો રૌદ્રં કપિલાં ગાં વિશામ્પતે ।
નાનાવર્ણત્વમનયન્મેઘાનિવ દિવાકરઃ ॥

યાસ્તુ તસ્માદપક્રમ્ય સોમમેવાભિસંશ્રિતાઃ ।
યથોત્પન્નાઃ સ્વવર્ણસ્થા ન નીતાશ્ચાન્યવર્ણતાં ॥

અથ ક્રુદ્ધં મહાદેવં પ્રજાપતિરભાષત ।
અમૃતેનાવસિક્તસ્ત્વં નોચ્છિષ્ટં વિદ્યતે ગવામ્ ॥

યથા હ્યમૃતમાદાય સોમો વિષ્યન્દતે પુનઃ ।
તથા ક્ષીરં ક્ષરન્ત્યેતા રોહિણ્યોઽમૃતસમ્ભવાઃ ॥

ન દુષ્યત્યનિલો નાગ્નિર્ન સુવર્ણં ન ચોદધિઃ ।
નામૃતેનામૃતં પીતં ન વત્સૈર્દુષ્યતે પયઃ ॥

ઇમાઁલ્લોકાન્ભરિષ્યન્તિ હવિષા પ્રસ્રવેણ ચ ।
આસામૈશ્વર્યમિચ્છન્તિ સર્વેઽમૃતમયં શુભમ્ ॥

વૃષભં ચ દદૌ તસ્મૈ ભગવાઁલ્લોકભાવનઃ ।
પ્રસાદયામાસ મનસ્તેન રુદ્રસ્ય ભારત ॥

પ્રીતશ્ચાપિ મહાદેવશ્ચકાર વૃષભં તદા ।
ધ્વજં ચ વાહનં ચૈવ તસ્માત્સ વૃષભધ્વજઃ ॥

તતો દેવૈર્મહાદેવસ્તદા પશુપતિઃ કૃતઃ ।
ઈશ્વરઃ સ ગવાં મધ્યે વૃષભાઙ્કઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

એવમવ્યગ્રવર્ણાનાં કપિલાનાં મહૌજસામ્ ।
પ્રદાને પ્રથમઃ કલ્પઃ સર્વાસામેવ કીર્તિતઃ ॥

લોકજ્યેષ્ઠા લોકવૃત્તિપ્રવૃત્તા રુદ્રોદ્ભૂતાઃ સોમવિષ્યન્દભૂતાઃ ।
સૌમ્યાઃ પુણ્યાઃ કામદાઃ પ્રાણદાશ્ચ ગા વૈ દત્ત્વા સર્વકામપ્રદઃ સ્યાત્ ॥

ઇદં ગવાં પ્રભવવિધાનમુત્તમં પઠન્સદા શુચિરપિ મઙ્ગલપ્રિયઃ ।
વિમુચ્યતે કલિકલુષેણ માનવઃ પ્રિયાન્સુતાન્ધનપશુમાપ્નુયાત્સદા ॥

હવ્યં કવ્યં તર્પણં શાન્તિકર્મ યાનં વાસો વૃદ્ધબાલસ્ય તુષ્ટિઃ ।
એતાન્સર્વાન્ગોપ્રદાને ગુણાન્વૈ દાતા રાજન્નાપ્નુયાદ્વૈ સદૈવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પિતામહસ્યાથ નિશમ્ય વાક્યં રાજા સહ ભ્રાતૃભિરાજમીઢઃ ।
સુવર્ણવર્ણાનડુહસ્તથા ગાઃ પાર્થો દદૌ બ્રાહ્મણસત્તમેભ્યઃ ॥

તથૈવ તેભ્યોપિ દદૌ દ્વિજેભ્યો ગવાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચૈવ ।
યજ્ઞાન્સમુદ્ધિશ્ય ચ દક્ષિણાર્થે લોકાન્વિજેતું પરમાં ચ કીર્તિમ્ ॥