મહાભારત · અધ્યાય 13.110

વિસ્રમ્ભિતોઽહં ભવતા ધર્માન્પ્રવદતા વિભો ।
પ્રવક્ષ્યામિ તુ સન્દેહં તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

વ્રતાનાં કિં ફલં પ્રોક્તં કીદૃશં વા મહાદ્યુતે ।
નિયમાનાં ફલં કિં ચ સ્વધીતસ્ય ચ કિં ફલમ્ ॥

દમસ્યેહ ફલં કિં ચ વેદાનાં ધારણે ચ કિમ્ ।
અધ્યાપને ફલં કિં ચ સર્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

અપ્રતિગ્રાહકે કિં ચ ફલં લોકે પિતામહ ।
તસ્ય કિઞ્ચ ફલં દૃષ્ટં શ્રુતં યસ્તુ પ્રયચ્છતિ ॥

સ્વકર્મનિરતાનાં ચ શૂરાણાં ચાપિ કિં ફલમ્ । સત્યે ચ કિં ફલં પ્રોક્તં બ્રહ્મચર્યે ચ કિં ફલમ્ ।

પિતૃશુશ્રૂષણે કિઞ્ચ માતૃશુશ્રૂષણે તથા ।
આચાર્યગુરુશુશ્રૂષા સ્વનુક્રોશાનુકમ્પને ॥

એતત્સર્વમશેષેણ પિતામહ યથાતથમ્ ।
વેતુમિચ્છામિ ધર્મજ્ઞ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યો વ્રતં વૈ યથોદ્દિષ્ટં તથા સમ્પ્રતિપદ્યતે ।
અખણ્ડં સમ્યગારભ્ય તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ ॥

નિયમાનાં ફલં રાજન્પ્રત્યક્ષમિહ દૃશ્યતે ।
નિયમાનાં ક્રતૂનાં ચ ત્વયાઽવાપ્તમિદં ફલમ્ ॥

સ્વધીતસ્યાપિ ચ ફલં દૃશ્યતેઽમુત્ર ચેહ ચ ।
ઇહ લોકેઽર્થવાન્નિત્યં બ્રહ્મલોકે ચ મોદતે ॥

દમસ્ય તુ ફલં રાજઞ્શૃણુ ત્વં વિસ્તરેણ મે । દાન્તાઃ સર્વત્ર સુખિનો દાન્તાઃ સર્વત્ર નિર્વૃતાઃ ।
યત્રેચ્છાગામિનો દાન્તાઃ સર્વશત્રુનિષૂદનાઃ ॥

પ્રાર્થયન્તિ ચ યદ્દાન્તા લભન્તે તન્ન સંશયઃ ।
યુજ્યન્તે સર્વકામૈર્હિ દાન્તાઃ સર્વત્ર પાણ્ડવ ॥

સ્વર્ગે યથા પ્રમોદન્તે તપસા વિક્રમેણ ચ ।
દાનૈર્યજ્ઞૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા દાન્તાઃ ક્ષમાન્વિતાઃ ॥

દાનાદ્દમો વિશિષ્ટો હિ દદત્કિઞ્ચિદ્દ્વિજાતયે ।
દાતા કુપ્યતિ નો દાન્તસ્તસ્માદ્દાનાત્પરન્દમઃ ॥
યસ્તુ દદ્યાદકુપ્યન્હિ તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ । ક્રોધો હન્તિ હિ યદ્દાનં તસ્માદ્દાનાદ્વરો દમઃ ॥

અદૃશ્યાનિ મહારાજ સ્થાનાન્યયુતશો દિવિ ।
ઋષીણાં સર્વલોકષુ યાનિ તે યાન્તિ દેવતાઃ ॥

દમેન યાનિ નૃપતે ગચ્છન્તિ પરમર્ષયઃ ।
કામયાના મહત્સ્થાનં તસ્માદ્દાનાત્પરં દમઃ ॥

વિદ્યાદાનાદ્વરં નાસ્તિ વેદવિદ્યા મહાફલાઃ । અધ્યાપકઃ પરિક્લેશાદક્ષયં ફલમશ્નુતે ॥

વિધિવત્પાવકં હુત્વા બ્રહ્મલોકે નરાધિપ । અધીત્યાપિ હિ યો વેદાન્ન્યાયવિદ્ભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।
ગુરુકર્મપ્રશંસી તુ સોપિ સ્વર્ગે મહીયતે ॥

ક્ષત્રિયોઽધ્યયને યુક્તો યજને દાનકર્મણિ ।
યુદ્ધે યશ્ચ પરિત્રાતા સોપિ સ્વર્ગે મહીયતે ॥

વૈશ્યઃ સ્વકર્મનિરતઃ પ્રદાનાલ્લભતે મહત્ ।
શૂદ્રઃ સ્વકર્મનિરતઃ સ્વર્ગં શુશ્રૂષયાઽર્ચ્છતિ ॥

શૂરા બહુવિધાઃ પ્રોક્તાસ્તેષામર્થાસ્તુ મે શૃણુ ।
શૂરાન્વયાનાં નિર્દિષ્ટં ફલં શૂરસ્ય ચૈવ હિ ॥

યજ્ઞશૂરા દમે શૂરાઃ સત્યશૂરાસ્તથા પરે ।
યુદ્ધશૂરાસ્તથૈવોક્તા દાનશૂરાશ્ચ માનવાઃ ॥

બુદ્ધિશૂરાસ્તથૈવાન્યે ક્ષમાશૂરાસ્તથા પરે । સાઙ્ખ્યશૂરાશ્ચ બહવો યોગશૂરાસ્તથા પરે ।
અરણ્યે ગૃહવાસે ચ ત્યાગે શૂરાસ્તથા પરે ॥

આર્જવે ચ તથા શૂરાઃ શમે વર્તન્તિ માનવાઃ । તૈસ્તૈશ્ચ નિયમૈઃ શૂરા બહવઃ સન્તિ ચાપરે ।
વેદાધ્યયનશૂરાશ્ચ શૂરાશ્ચાધ્યાપને રતાઃ ॥

ગુરુશુશ્રૂષયા શૂરાઃ પિતૃશુશ્રૂષયા પરે ।
માતૃશુશ્રૂષયા શૂરા ભૈક્ષ્યશૂરાસ્તથા પરે ॥

અરણ્યે ગૃહવાસે ચ શૂરાશ્ચાતિથિપૂજને ।
સર્વે યાન્તિ પરાઁલ્લોકાન્સ્વકર્મફલનિર્જિતાન્ ॥

ધારણં સર્વવેદાનાં સર્વતીર્થાવગાહનમ્ ।
સત્યં ચ બ્રુવતો નિત્યં સમં વા સ્યાન્નવા સમમ્ ॥

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે ॥

સત્યેન સૂર્યસ્તપતિ સત્યેનાગ્નિઃ પ્રદીપ્યતે ।
સત્યેન મરુતો વાન્તિ સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

સત્યેન દેવાઃ પ્રીયન્તે પિતરો બ્રાહ્મણાસ્તથા ।
સત્યમાહુઃ પરો ધર્મસ્તસ્માત્સત્યં ન લોપયેત્ ॥

મુનયઃ સત્યનિરતા મુનયઃ સત્યવિક્રમાઃ ।
મુનયઃ સત્યશપથાસ્તસ્માત્સત્યં વિશિષ્યતે ॥

સત્યવન્તઃ સત્યલોકે મોદન્તે ભરતર્ષભ ।
દમઃ સત્યફલાવાપ્તિરુક્તા સર્વાત્મના મયા ॥

અસંશયં વિનીતાત્મા સ વૈ સ્વર્ગે મહીયતે ।
બ્રહ્મચર્યસ્ય ચ ગુણં શૃણુ ત્વં વસુધાધિપ ॥

આજન્મમરણાદ્યસ્તુ બ્રહ્મચારી ભવેદિહ ।
ન તસ્ય કિઞ્ચિદપ્રાપ્યમિતિ વિદ્ધિ નરાધિપ ॥

બહ્વ્યઃ કોટ્યસ્ત્વષીણાં તુ બ્રહ્મલોકે વસન્ત્યુત સત્યે રતાનાં સતતં દાન્તાનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥

બ્રહ્મચર્યં દહેદ્રાજન્સર્વપાપાન્યુપાસિતમ્ ।
બ્રાહ્મણેન વિશેષેણ બ્રાહ્મમો હ્યગ્નિરુચ્યતે ॥

પ્રત્યક્ષં હિ તથા હ્યેતદ્બ્રાહ્મણેષુ તપસ્વિષુ ।
બિભેતિ હિ યથા શક્રો બ્રહ્મચારિપ્રધર્ષિતઃ ॥

તદ્બ્રહ્મચર્યસ્ય ફલમૃષીણામિહ દૃશ્યતે ।
માતાપિત્રોઃ પૂજને યો ધર્મસ્તમપિ મે શૃણુ ॥

શુશ્રૂષતે યઃ પિતરં ન ચાસૂયેત્કદાચન ।
માતરં ભ્રાતરં વાઽપિ ગુરુમાચાર્યમેવ ચ ॥

તસ્ય રાજન્ફલં વિદ્ધિ સ્વર્લોકે સ્થાનમર્ચિતમ્ ।
ન ચ પશ્યેત નરકં ગુરુશુશ્રૂષયાઽત્મવાન્ ॥