મહાભારત · અધ્યાય 12.93

યત્રાધર્મં પ્રણયતે દુર્બલે બલવત્તરઃ ।
તાં વૃત્તિમુપજીવન્તિ યે ભવન્તિ તદન્વયાઃ ॥

રાજાનમનુવર્તન્તે તં પાપાભિપ્રવર્તકમ્ ।
અવિનીતમનુષ્યં તત્ક્ષિપ્રં રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ ॥

યદ્વૄત્તમુપજીવન્તિ પ્રકૃતિસ્થસ્ય માનવાઃ ।
તદેવ વિષમસ્થસ્ય સ્વજનોઽપિ ન મૃષ્યતે ॥

સાહસપ્રવૃત્તે ર્યત્ર કિઞ્ચિદુલ્વણમાચરેત્ ।
અશાસ્ત્રલક્ષણો રાજા ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ ॥

સદ્વૄત્તાચરિતાં વૃત્તિં ક્ષત્રિયો નાનુવર્તતે ।
જિતાનામજિતાનાં ચ ક્ષત્રધર્માદપૈતિ સઃ ॥

દ્વિષન્તં કૃતકલ્યાણં ગૃહીત્વા નૃપતિં રણે ।
યો ન નયતે દ્વેષાત્ક્ષત્રધર્માદપૈતિ સઃ ॥

શક્તઃ આત્સુસુખો રાજા કુર્યાત્તારણમાપદિ ।
પ્રિયો અતિ ભૂતાનાં ન ચ વિભ્રશ્યતે શ્રિયઃ ॥

અપ્રિયં યસ્ય કુર્વીત ભૂયસ્તસ્ય પ્રિયં ચરેત્ ।
અચિરેણ પ્રિયઃ સ સ્યાદ્યોઽપ્રિયે પ્રિયમાચરેત્ ॥

મૃષાવાદં પરિહરેત્કુર્યાત્પ્રિયમયાચિતઃ ।
ન કામાન્ન ચ સંરમ્ભાન્ન દ્વેષાદ્ધર્મમુત્સૃજેત્ ॥

અમાયયૈવ વર્તેત ન ચ સત્યં ત્યજેદ્બુધઃ । દમં ધર્મં ચ શીલં ચ ક્ષત્રધર્મં પ્રજાહિતમ્ ॥

નાપત્રપેત પ્રશ્નેષુ નાભિભાવિગિરં સૃજેત્ ।
ન ત્વરેત ન ચાસૂયેત્તથા સન્ગૃહ્યતે પરઃ ॥

પ્રિયે નાતિભૃશં હૃષ્યેદપ્રિયે ન ચ સઞ્જ્વરેત્ ।
ન તપ્યેદર્થકૃચ્છ્રેષુ પ્રજાહિતમનુસ્મરન્ ॥

યઃ પ્રિયં કુરુતે નિત્યં ગુણતો વસુધાધિપઃ ।
તસ્ય કર્માણિ સિદ્ધ્યન્તિ ન ચ સન્ત્યજ્યતે શ્રિયા ॥

નિવૃત્તં પ્રતિકૂલેભ્યો વર્તમાનમનુપ્રિયે ।
ભક્તં ભજેત નૃપતિસ્તદ્વૈ વૃત્તં સતામિહ ॥

અપ્રકીર્ણેન્દ્રિયગ્રામમત્યન્તાનુગતં શુચિમ્ ।
શક્તં ચૈવાનુરક્તં ચ યુઞ્જ્યાન્મહતિ કર્મણિ ॥

શ્રેયસો લક્ષણં ચૈતદ્વિક્રમો યત્ર દૃશ્યતે । કીર્તિપ્રધાનો યશ્ચ સ્યાત્સમયે યશ્ચ તિષ્ઠતિ ।
સમર્થાન્પૂજયેદ્યશ્ચ ન ચ સ્પર્ધેત યશ્ચતૈઃ ॥

એવમેતૈર્ગુણૈર્યુક્તો યોઽનુરજ્યતિ ભૂમિપમ્ ।
ભર્તુરર્થેષ્વપ્રમત્તં નિયુઞ્જ્યાદર્થકર્મણિ ॥

મૂઢમૈન્દ્રિયકં લુબ્ધમનાર્યચરિતં શઠમ્ ।
અનતીતોપધં હિંસ્રં દુર્બુદ્ધિમબહુશ્રુતમ્ ॥

ત્યક્તોપાત્તં મદ્યરતં દ્યૂતસ્ત્રીમૃગયાપરમ્ ।
કાર્યે મહતિ યુઞ્જાનો હીયતે નૃપતિઃ શ્રિયા ॥

રક્ષિતાત્મા ચ યો રાજા રક્ષ્યાન્યશ્ચાનુરક્ષતિ ।
પ્રજાશ્ચ તસ્ય વર્ધન્તે સુખં ચ મહદશ્નુતે ॥

યે કેચિદ્ભૂમિપતયઃ સર્વાંસ્તાનન્વવેક્ષયેત્ ।
સુહૃદ્ભિરનભિખ્યાતૈસ્તેન રાજા ન રિષ્યતે ॥

અપકૃત્ય બલસ્થસ્વ દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ।
શ્યેનાભિપતનૈરેતે નિપતન્તિ પ્રમાદ્યતઃ ॥

દૃઢમૂલસ્ત્વદુષ્ટાત્મા વિદિત્વા બલમાત્મનઃ ।
અબલાનભિયુઞ્જીત ન તુ યે બલવત્તરાઃ ॥

વિક્રમેણ મહીં લબ્ધ્વા પ્રજા ધર્મેણ પાલયેત્ ।
આહવે નિધનં કુર્યાદ્રાજા ધર્મપરાયણઃ ॥

મરણાન્તમિદં સર્વં નેહ કિઞ્ચિદનામયમ્ ।
તસ્માદ્ધર્મે સ્થિતો રાજા પ્રજા ધર્મેમ પાલયેત્ ॥

રક્ષાધિકરણં યુદ્ધં તથા ધર્માનુશાસનમ્ ।
મન્ત્રચિન્તા સુખં કાલે પઞ્ચભિર્વર્ધતે મહી ॥

એતાનિ યસ્ય ગુપ્તાનિ સ રાજા રાજસત્તમ ।
સતતં વર્તમાનોઽત્ર રાજા ભુઙ્્ક્તે મહીમિમામ્ ॥

નૈતાન્યેકેન શક્યાનિ સાતત્યેનાનુવીક્ષિતુમ્ ।
એતેષ્વાપ્તાન્પ્રતિષ્ઠાપ્ય રાજા ભુઙ્ક્તે ચિરં મહીમ્ ॥

દાતારં સંવિભક્તારં માર્દવોપગતં શુચિમ્ ।
અસન્ત્યક્તમનુષ્યં ચ તં જનાઃ કુર્વતે નૃપમ્ ॥

યસ્તુ નૈઃશ્રેયસં શ્રુત્વા જ્ઞાનં તત્પ્રતિપદ્યતે ।
આત્મનો મતમુત્સૃજ્ય તં લોકોઽનુવિધીયતે ॥

યોઽર્થકામસ્ય વચનં પ્રાતિકૂલ્યાન્ન મૃષ્યતે ।
શૃણોતિ પ્રતિકૂલાનિ સર્વદા વિમના ઇવ ॥

અગ્રામ્યચરિતાં વૃત્તિં યો ન સેવેત નિત્યદા ।
જિતાનામજિતાનાં ચ ક્ષત્રધર્માદપૈતિ સઃ ॥

[નિગૃહીતાદમાત્યાચ્ચ સ્ત્રીભ્યશ્ચૈવ વિશેષતઃ । પર્વતાદ્વિષમાદ્દુર્ગાદ્ધસ્તિનોઽશ્વાત્સરીસૃપાત્ ।
એતેભ્યો નિત્યયુક્તઃ સન્રક્ષેદાત્માનમેવ તુ ॥ ]

મુખ્યાનમાત્યાન્યો હિત્વા નિહીનાન્કુરુતે પ્રિયાન્ ।
સ વૈ વ્યસનમાસાદ્ય સાધુમાર્ગં ન વિન્દતિ ॥

યઃ કલ્યાણગુણાઞ્જ્ઞાતીન્પ્રદ્વેષાન્નો બુભૂષતિ ।
અદૃઢાત્મા દૃઢક્રોધઃ નાસ્યાર્થો વસતેઽન્તિકે ॥

અથ યો ગુણસમ્પન્નાન્હૃદયસ્ય પ્રિયાનપિ ।
પ્રિયેણ કુરુતે વશ્યાંશ્ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ ॥

નાકાલે પ્રણયેદર્થાન્નાપ્રિયે જાતુ સઞ્જ્વરેત્ ।
પ્રિયે નાતિભૃશં તુષ્યેદ્યુઞ્જીતારોગ્યકર્મણિ ॥

કે વાઽનુરક્તા રાજાનઃ કે ભયાત્સમુપાશ્રિતાઃ ।
મધ્યસ્થદોષાઃ કે ચૈષામિતિ નિત્યં વિચિન્તયેત્ ॥

ન જાતુ બલવાન્ભૂત્વા દુર્બલે વિશ્વસેત્ક્વચિત્ ।
ભારુણ્ડસદૃશા હ્યેતે નિપતન્તિ પ્રમાદ્યતઃ ॥

અપિ સર્વગુણૈર્યુક્તં ભર્તારં પ્રિયવાદિન ।
અભિદ્રુહ્યતિ પાપાત્મા ન તસ્માદ્વિશ્વસેજ્જનાન્ ॥

એતદ્રાજોપનિષદં યયાતિઃ સ્માહ નાહુષઃ ।
મનુષ્યવિષયે યુક્તો હન્તિ શત્રૂન્સવાસવાન્ ॥