મહાભારત · અધ્યાય 12.85

કથંસ્વિદિહ રાજેન્દ્ર પાલયન્પાર્થિવઃ પ્રજાઃ ।
પ્રૈતિ ધર્મં વિશેષેણ કીર્તિમાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વ્યવહારેણ શુદ્ધેન પ્રજાપાલનતત્પરઃ ।
પ્રાપ્ય ધર્મં ચ કીર્તિ ચ લોકાનાપ્નોત્યસૌ શુચિઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કીદૃશવ્યવહારં તુ કૈશ્ચ વ્યવહરેન્નૃપઃ ।
એતત્પૃષ્ટો મહાપ્રાજ્ઞ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥

યે ચૈવ પૂર્વકથિતા ગુણાસ્તે પુરુષં પ્રતિ ।
નૈકસ્મિન્પુરુષે હ્યેતે વિદ્યન્ત ઇતિ મે મતિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમેતન્મહાપ્રાજ્ઞ યથા વદસિ બુદ્ધિમન્ ।
દુર્લભઃ પુરુષઃ કશ્ચિદેભિર્યુક્તો ગુણૈઃ શુભૈઃ ॥

કિન્તુ સન્ક્ષેપતઃ શીલં પ્રયત્નેનેહ દુર્લભમ્ ।
વક્ષ્યામિ તુ યથાઽમાત્યાન્યાદૃશાંશ્ચ કરિષ્યસિ ॥

ચતુરો બ્રાહ્મણાન્વૈદ્યાન્પ્રગલ્ભાન્સ્નાતકાઞ્શુચીન્ ।
ક્ષત્રિયાન્દશ ચાષ્ટૌ ચ બલિનઃ શસ્ત્રપાણિનઃ ॥

વૈશ્યાન્વિત્તેન સમ્પન્નાનેકવિંશતિસઙ્ખ્યયા ।
ત્રીંશ્ચ શૂદ્રાન્વિનીતાંશ્ચ શુચીન્કર્મણિ પૂર્વકે ॥

અષ્ટાભિશ્ચ ગુણૈર્યુક્તં સૂતં પૌરાણિકં તથા ।
પઞ્ચાશદ્વર્ષવયસં પ્રગલ્ભમનસૂયકમ્ ॥

શ્રુતિસ્મૃતિસમાયુક્તં વિનીતં સમદર્શિનમ્ ।
કાર્યે વિવદમાનાનાં શક્તમર્થેષ્વલોલુપમ્ ॥

વર્જિતં ચૈવ વ્યસનૈઃ સુઘોરૈઃ સપ્તભિર્ભૃશમ્ ।
અષ્ટાનાં મન્ત્રિણાં મધ્યે મન્ત્રં રાજોપધારયેત્ ॥

તતઃ સમ્પ્રેષયેદ્રાષ્ટ્રે રાષ્ટ્રીયાય ચ દર્શયેત્ ।
અનેન વ્યવહારેણ દ્રષ્ટવ્યાસ્તે પ્રજાઃ સદા ॥

ન ચાપિ ગૂઢં દ્રવ્યં તે ગ્રાહ્યં કાર્યોપઘાતકમ્ ।
કાર્યે ખલુ વિપન્ને ત્વાં યો ધર્મસ્તં ચ પીડયેત્ ॥

વિદ્રવેચ્ચૈવ રાષ્ટ્રં તે શ્યેનાત્પક્ષિગણા ઇવ ।
પરિસ્રવેચ્ચ સતતં નૌર્વિશીર્ણેવ સાગરે ॥

પ્રજાઃ પાલયતોઽસમ્યગધર્મેણેહ ભૂપતેઃ ।
હાર્દં ભયં સમ્ભવતિ સ્વર્ગશ્ચસ્ય વિરુધ્યતે ॥

અથ યો ધર્મતઃ પાતિ રાજાઽમાત્યોઽથવાઽત્મજઃ ।
ધર્માસને સન્નિયુક્તો ધર્મમૂલે નરર્ષભ ॥

સ્વર્ગં યાતિ મહીપાલો નિયુક્તૈઃ સચિવૈઃ સહ । કાર્યેષ્વધિકૃતાઃ સમ્યગકુર્વન્તો નૃપાનુગાઃ ।
આત્માનં પુરતઃ કૃત્વા યાન્ત્યધઃ સહ પાર્થિવાઃ ॥

બલાત્કૃતાનાં વલિભિઃ કૃપણં બહુજલ્પતામ્ ।
નાથો વૈ ભૂમિપો નિત્યમનાથાનાં નૃણાં ભવેત્ ॥

તતઃ સાક્ષિબલં સાધુ દ્વૈધવાદકૃતં ભવેત્ ।
અસાક્ષિકમનાથં વા પરીક્ષ્યં તદ્વિશેષતઃ ॥

અપરાધાનુરૂપં ચ દણ્ડં પાપેષુ ધારયેત્ ।
વિયોજયેદ્ધનૈરૃદ્ધાનધનાનથ બન્ધનૈઃ ॥

વિનયેચ્ચાપિ દુર્વૃત્તાન્પ્રહારૈરપિ પાર્થિવઃ ।
સાન્ત્વેનોપપ્રદાનેન શિષ્ટાંશ્ચ પરિપાલયેત્ ॥

રાજ્ઞો વધં ચિકીર્ષેદ્યસ્તસ્ય ચિત્રો વધો ભવેત્ ।
આદીપકસ્ય સ્તેનસ્ય વર્ણસન્કરિકસ્ય ચ ॥

સમ્યક્પ્રણયતો દણ્ડં ભૂમિપસ્ય વિશામ્પતે ।
યુક્તસ્ય વા નાસ્ત્યધર્મો ધર્મ એવ હિ શાશ્વતઃ ॥

કામકારેણ દણ્ડં તુ યઃ કુર્યાદવિચક્ષણઃ ।
સ ઇહાકીર્તિસંયુક્તો મૃતો નરકમૃચ્છતિ ॥

ન પરસ્ય પ્રવાદેન પરેષાં દણ્ડમર્પયેત્ ।
આગમાનુગમં કૃત્વા બધ્નીયાન્મોક્ષયીત વા ॥

ન તુ હન્યાન્નૃપો જાતુ દૂતં કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ।
દૂતસ્ય હન્તા નિરયમાવિશેત્સચિવૈઃ સહ ॥

યથોક્તવાદિનં દૂતં ક્ષત્રધર્મરતો નૃપઃ ।
યો હન્યાત્પિતરસ્તસ્ય ભ્રૂણહત્યામવાપ્નુયુઃ ॥

કુલીનઃ શીલસમ્પન્નો વાગ્મી દક્ષઃ પ્રિયંવદઃ ।
યથોક્તવાદીસ્મૃતિમાન્દૂતઃ સ્યાત્સપ્તભિર્ગુણૈઃ ॥

એતૈરેવ ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રતીહારોઽસ્ય રક્ષિતા ।
શિરોરક્ષશ્ચ ભવતિ ગુણૈરેતૈઃ સમન્વિતઃ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ સાન્ધિવિગ્રહિકો ભવેત્ ।
મતિમાન્ધૃતિમાન્હ્રીમાન્રહસ્યવિનિગૂહિતા ॥

કુલીનઃ સત્વસમ્પન્નઃ શુક્લોઽમાત્યઃ પ્રશસ્યતે ।
એતૈરેવ ગુણૈર્યુક્તસ્તથા સેનાપતિર્ભવેત્ ॥

વ્યૂહયન્ત્રાયુધાનાં ચ તત્ત્વજ્ઞો વિક્રમાન્વિતઃ ।
વર્ષશીતોષ્ણવાતાનાં સહિષ્ણુઃ પરરન્ધ્રવિત્ ॥

વિશ્વાસયેત્પરાંશ્ચૈવ વિશ્વસેચ્ચ ન કસ્યચિત્ ।
પુત્રેષ્વપિ હિ રાજેન્દ્ર વિશ્વાસો ન પ્રશસ્યતે ॥

એતચ્છાસ્ત્રાર્થતત્ત્વં તુ મયાઽખ્યાતં તવાનઘ ।
અવિશ્વાસો નરેન્દ્રાણાં ગુહ્યં પરમમુચ્યતે ॥