મહાભારત · અધ્યાય 12.80

યદપ્યલ્પતરં કર્મ તદપ્યેકેન દુષ્કરમ્ ।
પુરુષેણાસહાયેન કિમુ રાજ્યં પિતામહ ॥

કિંશીલઃ કિંસમાચારો રાજ્ઞો યઃ સચિવો ભવેત્ ।
કીદૃશે વિશ્વસેદ્રાજા કીદૃશે ન ચ વિશ્વસેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ચતુર્વિધાનિ મિત્રાણિ રાજ્ઞાં રાજન્ભવન્ત્યુત ।
સહાર્થો ભજઃ નિશ્ચ સહજઃ કૃત્રિમસ્તથા ॥

ધર્માત્મા પઞ્ચમં મિત્રં સ તુ નૈકસ્ય ન દ્વયોઃ ।
યતો ધર્મસ્તતો વા સ્યાન્મધ્યસ્થો વા તતો ભવેત્ ॥

યો યસ્યાર્થો ન રોચેત ન તં તસ્ય પ્રકાશયેત । મિત્રાણાં પ્રકૃતિર્નાસ્તિ ત્વમિત્રાણાં ચ ભારત ।
ઉપકારાદ્ભવેન્મિત્રમપકારાદ્ભવેદરિઃ ॥

યસ્યૈવ હિ મનુષ્યસ્ય નરો મરણમૃચ્છતિ ।
તસ્ય પર્યાગતે કાલે પુનર્જીવિતુમિચ્છતિ ॥

ધર્માધર્મેણ રાજાનશ્ચરન્તિ વિજિગીષવઃ । ચતુર્ણાં મધ્યમૌ શ્રેષ્ઠૌ નિત્યં શઙ્ક્યૌ તથાઽપરૌ ।
સર્વે નિત્યં શઙ્કિતવ્યાઃ પ્રત્યક્ષં કાર્યમાત્મનઃ ॥

ન હિ રાજ્ઞા પ્રમાદો વૈ કર્તવ્યો મિત્રરક્ષણે ।
પ્રમાદિનં હિ રાજાનં લોકાઃ પરિભવન્ત્યુત ॥

અસાધુઃ સાધુતામેતિ સાધુર્ભવતિ દારુણઃ ।
અરિશ્ચ મિત્રં ભવતિ મિત્રં ચાપિ પ્રદુષ્યતિ ॥

અનિત્યચિત્તઃ પુરુષસ્તસ્મિન્કો જાતુ વિશ્વસેત્ ।
તસ્માત્પ્રધાનં યત્કાર્યં પ્રત્યક્ષં તત્સમાચરેત્ ॥

એકાન્તેન હિ વિશ્વાસઃ કૃત્સ્નો કર્માર્થનાશકઃ ।
અવિશ્વાસશ્ચ સર્વત્ર મૃત્યુર્નાપિ વિશિષ્યતે ॥

અકાલમૃત્યુર્વિશ્વાસોઽવિશ્વસન્હિ વિપદ્યતે ।
યસ્મિન્કરોતિ વિશ્વાસમિચ્છતસ્તસ્ય જીવતિ ॥

તસ્માદ્વિશ્વસિતવ્યં ચ શઙ્કિતવ્યં ચ કેષુચિત્ ।
એષા નીતિગતિસ્તાત લક્ષ્મીશ્ચૈષા સનાતની ॥

યં મન્યેત મમાભાવાદિમમર્થાગમઃ સ્પૃશેત્ ।
નિત્યં તસ્માચ્છઙ્કિતવ્યમમિત્રં તં વિદુર્બુધાઃ ॥

યસ્ય ક્ષેત્રાદપ્યુદકં ક્ષેત્રમન્યસ્ય ગચ્છતિ ।
ન તત્રાનિચ્છતસ્તસ્ય ભિદ્યેરન્સર્વસેતવઃ ॥

તથૈવાત્યુદકાદ્ભીતસ્તસ્ય ભેદનમિચ્છતિ ।
યમેવંલક્ષણં વિદ્યાત્તમમિત્રં વિદુર્બુધાઃ ॥

યસ્તુ વૃદ્ધ્યા ન તપ્યેત ક્ષયે દીનતરો ભવેત્ ।
એતદુત્તમમિત્રસ્ય નિમિત્તમભિચક્ષતે ॥

યન્મન્યેત મમાભાવાદસ્યાભાવો ભવેદિતિ ।
તસ્મિન્કુર્વીત વિશ્વાસં યથા પિતરી વૈ તથા ॥

તં શક્ત્યા વર્તમાનં ચ સર્વતઃ પરિબૃંહયેત્ ।
નિત્યં ક્ષતાદ્વારયતિ યો ધર્મેષ્વપિ કર્મસુ ॥

ક્ષતાદ્ભીતં વિજાનીયાદુત્તમં મિત્રલક્ષણમ્ ।
યે યસ્ય ક્ષયમિચ્છન્તિ તે તસ્ય રિપવઃ સ્મૃતાઃ ॥

વ્યસનાન્નિત્યભીતો યઃ સમૃદ્ધ્યા યો ન દુષ્યતિ ।
યત્સ્યાદેવંવિધં મિત્રં તદાત્મસમમુચ્યતે ॥

રૂપવર્ણસ્વરોપેતસ્તિતિક્ષુરનસૂયકઃ ।
કુલીનઃ શીલસમ્પન્નઃ સ તે સ્યાત્પ્રત્યનન્તરઃ ॥

મેધાવી સ્મૃતિમાન્દક્ષઃ પ્રકૃત્યા ચાનૃશંસ્યવાન્ ।
યો માનિતોઽમાનિતો વા ન સન્તુષ્યેત્કથઞ્ચન ॥

ઋત્વિગ્વા યદિ વાઽચાર્યઃ સખા વાઽત્યન્તસત્કૃતઃ ।
ગૃહે વસેદમાત્યસ્તે સ સ્યાત્પરમપૂજિતઃ ॥

સંવિદ્યાઃ પરમં મિત્રં પ્રકૃતિં ચાર્થધર્મયોઃ ।
વિશ્વાસસ્તે ભવેત્તત્ર યથા પિતરિ વૈ તથા ॥

નૈવ દ્વૌ ન ત્રયઃ કાર્યા ન મૃષ્યેરન્પરસ્પરમ્ ।
એકાર્થે હેતુભૂતાનાં ભેદો ભવતિ સર્વદા ॥

કીર્તિપ્રધાનો યસ્ત સ્યાદ્યશ્ચ સ્યાત્સમયે સ્થિતઃ ।
સમર્થાન્યશ્ચ ન દ્વેષ્ટિ નાનર્થાન્કુરુતે ચ યઃ ॥

યો ન કામાદ્ભયાલ્લોભાત્ક્રોધાદ્વા ધર્મમુત્સૃજેત્ ।
દક્ષઃ પર્યાપ્તવચનઃ સ તે સ્યાત્પ્રત્યનન્તરઃ ॥

કુલીનઃ શીલસમ્પન્નસ્તિતિક્ષુરવિકત્થનઃ ।
શૂરશ્ચાર્યશ્ચ વિદ્વાંશ્ચ પ્રતિપત્તિવિશારદઃ ॥

એતે હ્યમાત્યાઃ કર્તવ્યાઃ સર્વકર્મસ્વવસ્થિતાઃ ।
પૂજિતાઃ સમ્બિભક્તાશ્ચ સુસહાયાઃ સ્વનુષ્ઠિતાઃ ॥

કૃત્સ્નપ્રેતે વિનિક્ષિપ્તાઃ પ્રતિરૂપેષુ કર્મસુ ।
યુક્તા મહત્સુ કાર્યેષુ શ્રેયાંસ્યુત્પાદયન્ત્યુત ॥

એતે કર્માણિ કુર્વન્તિ સ્પર્ધમાના મિથઃ સદા ।
અનુતિષ્ઠન્તિ ચૈવાર્થમાચક્ષાણાઃ પરસ્પરમ્ ॥

જ્ઞાતિભ્યો બિભિયાશ્ચૈવ મૃત્યોરિવ યતસ્તદા ।
ઉપરાજેવ રાજર્ધિ જ્ઞાતિર્ન સહતે સદા ॥

ઋજોર્મૃદોર્વદાન્યસ્ય હ્રીમતઃ સત્યવાદિનઃ ।
નાન્યો જ્ઞાતેર્મહાબાહો વિનાશમભિનન્દતિ ॥

અજ્ઞાતયોઽપ્યસુખદા જ્ઞાતયોઽપિ સુખાવહાઃ ।
અજ્ઞાતિમન્તં પુરુષં પરે ચાભિભવન્ત્યુત ॥

નિકૃતસ્ય નરૈરન્યૈર્જ્ઞાતિરેવ પરાયણમ્ ।
નાન્યો નિકારં સહતે જ્ઞાતિર્જ્ઞાતેઃ કદાચન ॥

આત્માનમેવ જાનાતિ નિકૃતં બાન્ધવૈપરિ ।
તેષુ સન્તિ ગુણાશ્ચૈવ નૈર્ગુણ્યં ચૈવ લક્ષ્યતે ॥

નાજ્ઞાતિરનુગૃહ્ણાતિ નાજ્ઞાતિર્વૃદ્ધિમશ્નુતે ।
ઉભયં જ્ઞાતિવર્ગેષુ દૃશ્યતે સાધ્વસાધુ ચ ॥

સમ્માનયેત્પૂજયેચ્ચ વાચા નિત્યં ચ કર્મણા ।
કુર્યાચ્ચ પ્રિયમેતેભ્યો નાપ્રિયં કિઞ્ચિદ ચરેત્ ॥

વિશ્વસ્તવદવિશ્વસ્તસ્તેષુ વર્તેત સર્વદા ન હિ દોષો ગુણો વેતિ નિરૂપ્યસ્તેષુ દૃશ્યતે ॥

અસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પુરુષસ્યાપ્રમાદિનઃ ।
અમિત્રાઃ સમ્પ્રસીદન્તિ તતો મિત્રં ભવન્ત્યપિ ॥

ય એવં વર્તતે નિત્યં જ્ઞાતિસમ્બન્ધિમણ્ડલે ।
મિત્રેષ્વમિત્રે મધ્યસ્થે ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ ॥