મહાભારત · અધ્યાય 12.76

સ્વકર્મણ્યપરે યુક્તાસ્તથૈવાન્યે વિકર્મણિ ।
તેષાં વિશેષમાચક્ષ્વ બ્રાહ્મણાનાં પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વિદ્યાલક્ષણસમ્પન્નાઃ સર્વત્રામ્નાયદર્શિનઃ ।
એતે બ્રહ્મસમા રાજન્બ્રાહ્મણાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

ઋત્વિગાચાર્યસમ્પન્નાઃ સ્વેષુ કર્મસ્વવસ્થિતાઃ ।
એતે દેવસમા રાજન્બ્રાહ્મણાનાં ભવન્ત્યુત ॥

ગોઽજાવિમહિષાણાં ચ બડવાનાં ચ પોષકાઃ ।
વૃત્ત્યર્થં પ્રતિપદ્યન્તે તાન્વૈશ્યાન્સમ્પ્રચક્ષતે ॥

ઐશ્વર્યકામા યે ચાપિ સામિપા વાઽપિ ભારત ।
નિગ્રહાનુગ્રહરતાંસ્તાન્દ્વિજાન્ક્ષત્રિયાન્વિદુઃ ॥

અશ્વારોહા ગજારોહા રથિનોઽથ પદાતયઃ ।
એતે વૈશ્યસમા રાજન્બ્રાહ્મણાનાં ભવન્ત્યુત ॥

જન્મકર્મવિહીના યે કદર્યા બ્રહ્મબન્ધવઃ ।
એતે શૂદ્રસમા રાજન્બ્રાહ્મણાનાં ભવન્ત્યુત ॥

અશ્રોત્રિયાઃ સર્વે એતે સર્વે ચાનાહિતાગ્નયઃ ।
તાન્સર્વાન્ધાર્મિકો રાજા બલિં વિષ્ટિં ચ કારયેત્ ॥

આહ્વાયકા દેવલકા નાક્ષત્રા ગ્રામયાજકાઃ ।
એતે બ્રાહ્મણચાણ્ડાલા મહાપથિકપઞ્ચમાઃ ॥

[ઋત્વિક્પુરોહિતો મન્ત્રી દૂતો વાર્તાનુકર્ષકઃ । એતે ક્ષત્રસમા રાજન્બ્રાહ્મણાનાં ભવન્ત્યુત ॥ ]

મ્લેચ્છદેશાશ્ચ યે કેચિત્પાપૈરધ્યુષિતા નરૈઃ ।
ગત્વા તુ બ્રાહ્મણસ્તાંશ્ચ ચણ્ડાલઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

વ્રાત્યાન્મ્લેચ્છાંશ્ચ શૂદ્રાંશ્ચ યાજયિત્વા દ્વિજાધમઃ ।
અકીર્તિમિહ સમ્પ્રાપ્ય નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥

મહાવૃન્દસમુદ્રાભ્યાં પર્યાયેણૈકવિંશતિમ્ ।
બ્રાહ્મણો ઋગ્યજુઃ સામ્નાં મૂઢઃ કૃત્વા તુ વિપ્લવમ્ ॥

કલ્પમેકં કૃમિસ્થોઽથ નાનાવિષ્ઠાસુ જાયતે ।
વ્રાત્યે મ્લેચ્છે તથા શૂદ્રે તસ્કરે પત્તિતેઽશુચૌ ॥

કુદેશે ચ સુરાપે ચ બ્રહ્મઘ્ને વૃષલીપતૌ ।
અનધીતેષુ સર્વત્ર ભુઞ્જાને યત્ર તત્ર વા ॥

વાલસ્ત્રીવૃદ્ધહન્તુશ્ચ માતાપિત્રોર્ગુરોસ્તથા ।
મિત્રદ્રુહિ કૃતઘ્ને ચ ગોઘ્ને ચૈવ કથઞ્ચન ॥

પુત્રઘાતિનિ શત્રૌ ચ ન મન્ત્રાદ્યાજયેદ્દ્વિજઃ ।
સ તેષાં વિપ્લવઃ પ્રોક્તો મન્ત્રવિદ્ભિઃ સનાતનૈઃ ॥

યદિ વિપ્રો વિદેશસ્થસ્તીર્થયાત્રાં ગતોઽપિ વા ।
યદિ ભીતઃ પ્રપન્નો વા કુદેશં શૌચવર્જિતમ્ ॥

સુસયતઃ શુચિર્ભુત્વા મન્ત્રાનુચ્ચારયેદ્દ્વિજઃ । આર્તશ્ચોચ્ચારયેન્મન્ત્રમાર્તત્રાણપરોઽથવા ।
હીનેષ્વપિ પ્રયુઞ્જાનો નાસૌ વિપ્લાવકઃ સ્મૃતઃ ॥

ક્રૂરકર્મા વિકર્મા વા કર્મભિર્વઞ્ચિતોઽથવા । તત્ત્વવિત્તરતે પાપં શીલવાન્સયતેન્દ્રિયઃ ॥

એતેભ્યો બલિમાદદ્યાદ્ધીનકોશો મહીપતિઃ ।
ઋતે બ્રહ્મસમેભ્યશ્ચ દેવકલ્પેભ્ય એવ ચ ॥

અબ્રાહ્મણાનાં વિત્તસ્ય સ્વામી રાજેતિ નઃ શ્રુતિઃ । બ્રાહ્મણાનાં ચ યેકેચિદ્વિકર્મસ્થા ઇતિ શ્રુતિઃ ।
પ્રાગુક્તાંશ્ચાપ્યનુક્તાંશ્ચ સર્વાસ્તાન્દાપયેત્કરાન્

વિકર્મસ્થાશ્ચ નોપેક્ષ્યા વિપ્રા રાજ્ઞા કથઞ્ચન ।
નિયમ્યાઃ સંવિભજ્યાશ્ચ ધર્માનુગ્રહકામ્યયા ॥

યસ્ય સ્મ વિષયે રાજ્ઞઃ સ્તેનો ભવતિ વૈ દ્વિજઃ ।
રાજ્ઞ એવાપરાધં તં મન્યન્તે તદ્વિદો જનાઃ ॥

અવૃત્ત્યા યો ભવેત્સ્તેનો વેદવિત્સ્નાતકસ્તથા ।
રાજન્સ રાજ્ઞા ભર્તવ્ય ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥

સ ચેન્નાપિ નિવર્તેત કૃતવૃત્તિઃ પરન્તપ ।
તતો નિર્વાસનીયઃ સ્યાત્તસ્માદ્દેશાત્સબાન્ધવઃ ॥

યજ્ઞઃ શ્રુતમપૈશુન્યમર્હિસાઽતિથિપૂજનમ્ । દમઃ સત્યં તપો દાનમેતદ્બ્રાહ્મણલક્ષણમ્ ॥