મહાભારત · અધ્યાય 12.75

યયા વૃત્ત્યા મહીપાલો વિવર્ધયતિ માનવાન્ ।
પુણ્યાંશ્ચ લોકાઞ્જયતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દાનશીલો ભવેદ્રાજા યજ્ઞશીલશ્ચ ભારત ।
ઉપવાસતપઃ શીલઃ પ્રજાનાં પાલને રતઃ ॥

સર્વાશ્ચૈવ પ્રજા નિત્યં રાજા ધર્મેણ પાલયન્ ।
ઉત્થાનેન પ્રદાનેન પૂજયેચ્ચાપિ ધાર્મિકાન્ ॥

રાજ્ઞા હિ પૂજિતો ધર્મસ્તતઃ સર્વત્ર પૂજ્યતે ।
યદ્યદાચરતે રાજા તત્પ્રજાનાં સ્મ રોચતે ॥

નિત્યમુદ્યતદણ્ડશ્ચ ભવેન્મૃત્યુરિવારિષુ ।
નિહન્યાત્સર્વતો દસ્યૂન્ન રાજ્ઞો દસ્યુષુ ક્ષમા ॥

યં હિ ધર્મં ચરન્તીહ પ્રજા રાજ્ઞા સુરક્ષિતાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય ધર્મસ્ય રાજા ભાગં ચ વિન્દતિ ॥

યદધીતે યદ્દદાતિ યઞ્જુહોતિ યદર્ચતિ ।
રાજા ચતુર્થભાક્તસ્ય પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ॥

યદ્રાષ્ટ્રોઽકુશલં કિઞ્ચિદ્રાજ્ઞો રક્ષયતઃ પ્રજાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય પાપસ્ય રાજા ભારત વિન્દતિ ॥

અપ્યાહુઃ સર્વમેવેતિ ભૂયોઽર્ધમિતિ નિશ્ચયઃ ।
કર્મણા પૃથિવીપાલ નૃશંસોઽનૃતવાગપિ ॥

તાદૃશાત્કિલ્બિપાદ્રાજા શૃણુ યેન પ્રમુચ્યતે । પ્રત્યાહર્તુમશક્યં સ્યાદ્ધનં ચોરૈર્હૃતં યદિ ।
તત્સ્વકોશાત્પ્રદેયં સ્યાદશક્તેનોપજીવતઃ ॥

સર્વવર્ણૈઃ સદા રક્ષ્યં બ્રહ્મસ્વં બ્રાહ્મણા યથા ।
ન સ્થેયં વિષયે તેન યોઽપકુર્યાદ્દ્વિજાતિષુ ॥

બ્રહ્મસ્વે રક્ષ્યમાણે તુ સર્વં ભવતિ રક્ષિતમ્ ।
તેષાં પ્રસાદે નિર્વૃત્તે કૃતકૃત્યો ભવેન્નૃપઃ ॥

પર્જન્યમિવ ભૂતાનિ મહાદ્રુમમિવ દ્વિજાઃ ।
નરાસ્તમુપજીવન્તિ નૃપં સર્વાર્થસાધકમ્ ॥

ન હિ કામાત્મના રાજ્ઞા સતતં શઠબુદ્ધિના ।
નૃશન્નેનાતિલુબ્ધેન શક્યં પાલયિતું પ્રજાઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

નાહં રાજ્યસુખાન્વેષી રાજ્યમિચ્છામ્યપિ ક્ષણમ્ ।
ધર્માર્થં રોચયે રાજ્યં ધર્મશ્ચાત્ર ન વિદ્યતે ॥

તદલ મમ રાજ્યેન યત્ર ધર્મો ન વિદ્યતે ।
વનમેવ ગમિષ્યામિ તસ્માદ્ધર્મચિકીર્ષયા ॥

તત્ર મેધ્યેષ્વરણ્યેષુ ન્યસ્તદણ્ડો જિતેન્દ્રિયઃ ।
ધર્મમારાધયિષ્યામિ મુનિર્મૂલફલાશનઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વેદાહં તવ યા બુદ્ધિરાનૃશંસ્યેઽગુણૈવ સા ।
ન ચ નિત્યાનૃશંસેન શક્યં રાજ્યમુપાસિતુમ્ ॥

સદૈવ ત્વાં મૃદુપ્રજ્ઞમત્યાર્યમતિધાર્મિકમ્ ।
ક્લીબં ધર્મઘૃણાયુક્તં ન લોકો બહુમન્યતે ॥

રાજધર્મમવેક્ષસ્વ પિતૃપૈતામહોચિતમ્ ।
નૈતદ્રાજ્ઞામથો વૃત્તં યથા ત્વં સ્થાતુમિચ્છસિ ॥

ન હિ વૈક્લવ્યસંસૃષ્ટમાનૃશંસ્યમિહાસ્થિતઃ ।
પ્રજાપાલનસમ્ભૂતં પ્રાપ્તો ધર્મફલં હ્યસિ ॥

ન હ્યેતામાશિષં પાણ્ડુર્ન ચ કુન્ત્યભ્યભાષત ।
વિચિત્રવીર્યો ધર્માત્મા ચિત્રવીર્યો નરાધિપઃ ॥

શન્તનુશ્ચ મહીપાલઃ સર્વક્ષત્રસ્ય પૂજિતઃ । તવૈતાં પ્રાજ્ઞતાં તાત યથા ચરસિ મેધયા ॥

શૌર્યં બલં ચ સત્યં ચ પિતા તવ સદાઽબ્રવીત્ ।
મહત્ત્વં બલમૌદાર્યં ભવતઃ કુન્ત્યયાચત ॥

નિત્યં સ્વાહા સ્વધા નિત્યં ચોભે માનુષદૈવતે ।
પુત્રેષ્વાશાસતે નિત્યં પિતરો દૈવતાનિ ચ ॥

દાનમધ્યયનં યજ્ઞં પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ।
ધર્મ્યમેતદધર્મ્યં વા જન્મનૈવાભ્યજાયથાઃ ॥

કુલે ધુરિ ચ યુક્તાનાં વહતાં ભારમીદૃશમ્ ।
સીદતામપિ કૌન્તેય કીર્તિર્ન પરિહીયતે ॥

સમન્તતો વિનીતો યો વહત્યસ્ખલિતો હિ સઃ ।
નિર્દોષકર્મવચનાત્સિદ્ધિઃ કર્મણ એવ સા ॥

નૈકાન્તે વિનિપાતેઽપિ વિહરેદિહ કશ્ચન ।
ધર્મી ગૃહી વા રાજા વા બ્રહ્મચાર્યથવા દ્વિજઃ ॥

અલ્પં હિ સારભૂયિષ્ઠં યત્કર્મોદારમેવ તત્ ।
કૃતમેવાકૃતાચ્છ્રેયો ન પાપીયોઽસ્ય કર્મણઃ ॥

યદા કુલીનો ધર્મજ્ઞઃ પ્રાપ્નોત્યૈશ્વર્યમુત્તમમ્ ।
યોગક્ષેમસ્તદા રાજ્ઞઃ કુશલાયૈવ કલ્પતે ॥

દાનેનાન્યં બલેનાન્યમન્યં સૂનૃતયા ગિરા ।
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્રાજ્યં પ્રાપ્યેહ ધાર્મિકઃ ॥

યં હિ વૈદ્યાઃ કુલે જાતા હ્યવૃત્તિભયપીડિતાઃ ।
પ્રાપ્ય તૃપ્તાઃ પ્રતિષ્ઠન્તિ ધર્મઃ કોઽભ્યધિકસ્તતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કિં ન્વતઃ પરમં સ્વર્ગ્યં કા તતઃ પ્રીતિરુત્તમા ।
કિં તતઃ પરમૈશ્વર્યં બ્રૂહિ મે યદિ પશ્યસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યસ્મિન્ભયાર્દિતાઃ સન્તઃ ક્ષેમં વિન્દન્ત્યપિ ક્ષણમ્ ।
સ સ્વર્ગજિત્તમોઽસ્માકં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

ત્વમેવ પ્રીતિમાંસ્તસ્માત્કુરૂણાં કુરુસત્તમ ।
ભવ રાજા જય સ્વર્ગં સતો રક્ષાઽસતો જહિ ॥

અનુ ત્વાં તાત જીવન્તુ સુહૃદઃ સાધુભિઃ સહ ।
પર્જન્યમિવ ભૂતાનિ સ્વાદુદ્રુમમિવ દ્વિજાઃ ॥

ધૃષ્ટં શૂરં પ્રહર્તારમનૃશંસં જિતેન્દ્રિયમ્ ।
વત્સલં સંવિભક્તારમુપજીવન્તુ બાન્ધવાઃ ॥