મહાભારત · અધ્યાય 12.72

કીદૃશો બ્રાહ્મણો રાજા કાર્યાકાર્યવિચારણે । ક્ષમઃ કર્તું સમર્થો વા તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ય એવ તુ સતો રક્ષેદસતશ્ચ નિવર્તયેત્ ।
સ એવ રાજ્ઞા કર્તવ્યો રાજન્રાજપુરોહિતઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પુરૂરવસ ઐલસ્ય સંવાદં માતરિશ્વના ॥
પુરૂરવા ઉવાચ ।

કુતઃ સ્વિદ્બ્રાહ્મણો જાતો વર્ણાશ્ચાપિ કુતસ્ત્રયઃ ।
કસ્માચ્ચ ભવતિ શ્રેયાંસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
માતરિશ્વોવાચ ।

બ્રાહ્મણો મુખતઃ સૃષ્ટો બ્રહ્મણો રાજસત્તમ ।
બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયઃ સૃષ્ટ ઊરુભ્યાં વૈશ્ય એવ ચ ॥

વર્ણાનાં પરિચર્યાર્યં ત્રયાણાં ભરતર્ષભ ।
વર્ણશ્ચતુર્થઃ પશ્ચાત્તુ પભ્દ્યાં શૂદ્રો વિનિર્મિતઃ ॥

બ્રાહ્મણો જાયમાનો હિ પૃથિવ્યામનુજાયતે ।
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં ધર્મકોશસ્ય ગુપ્તયે ॥

સર્વસ્વં બ્રાહ્મણસ્યેદં યત્કિઞ્ચિદિહ દૃશ્યતે । ધર્મયુક્તં પ્રશસ્તં ચ જગત્યસ્મિન્નૃપાત્મજ ॥

તતઃ પૃથિવ્યા યન્તારં ક્ષત્રિયં દણ્ડધારણે ।
દ્વિતીયં વર્ણમકરોત્પ્રજાનામનુગુપ્તયે ॥

વૈશ્યસ્તુ ધનધાન્યેન ત્રીન્વર્ણાન્બિભૃયાદિમાન્ ।
શૂદ્રો હ્યેતાન્પરિચરેદિતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્ ॥
ઐલ ઉવાચ ।

દ્વિજસ્ય ક્ષત્રબન્ધોર્વા કસ્યેયં પૃથિવી ભવેત્ ।
ધર્મતઃ સહ વિત્તેન સમ્યગ્વાયો પ્રચક્ષ્વ મે ॥
વાયુરુવાચ ।

વિપ્રસ્ય સર્વમેવૈતદ્યત્કિઞ્ચિજ્જગતીગતમ્ ।
ધનં ધાન્યં હિરણ્યં ચ સ્ત્રિયો રત્નાનિ વાહનમ્ ॥

મઙ્ગલં ચ પ્રશસ્તં ચ યચ્ચાન્યદપિ વિદ્યતે । જ્યેષ્ઠેનાભિજનેનેહ તદ્ધર્મકુશલા વિદુઃ ॥

સ્વમેવ બ્રાહ્મણો ભુઙ્ક્તે સ્વં વસ્તે સ્વં દદાતિ ચ ।
ગુરુર્હિ સર્વવર્ણાનાં જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ વૈ દ્વિજઃ ॥

પત્યભાવે યથૈવ સ્ત્રી દેવરં કુરુતે પતિમ્ । આનન્તર્યાત્તથા ક્ષત્રં પૃથિવી કુરુતે પતિમ્ ।
એષ તે પ્રથમઃ કલ્પ આપદ્યન્યો ભવેદતઃ ॥

યદિ સ્વર્ગે પરં સ્થાનં ધર્મતઃ પરિમાર્ગસિ ।
યત્કિઞ્ચિજ્જયસે ભૂમિં બ્રાહ્મણાય નિવેદય ॥

શ્રુતવૃત્તોપપન્નાય ધર્મજ્ઞાય તપસ્વિને ।
સ્વધર્મપરિતૃપ્તાય યો ન વિત્તપરો ભવેત્ ॥

યો રાજાનં નયેદ્બુદ્ધ્યા સર્વતઃ પરિપૂર્ણયા ।
બ્રાહ્મણો હિ કુલે જાતઃ કૃતપ્રજ્ઞો વિનીતવાન્ ॥

શ્રેયો નયતિ રાજાનં બ્રુવંશ્ચિત્રાં સરસ્વતીમ્ ।
રાજા ચરતિ યં ધર્મં બ્રાહ્મણેન નિદર્શિતમ્ ॥

શુશ્રૂષુરનહંવાદી ક્ષત્રધર્મવ્રતે સ્થિતઃ ।
તાવતા સત્કૃતઃ પ્રાજ્ઞશ્ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ ॥

તસ્ય ધર્મસ્ય સર્વસ્ય ભાગી રાજપુરોહિતઃ ।
એવમેવ પ્રજાઃ સર્વા રાજાનમભિસંશ્રિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણં ચ સવિદ્વાંસં રાજશાસ્ત્રવિપશ્ચિતમ્ । સમ્યગ્વૃત્તાઃ સ્વધર્મસ્થા ન કુતશ્ચિદ્ભયાન્વિતાઃ ॥

રાષ્ટ્રે ચરન્તિ યં ધર્મં રાજ્ઞા સાધ્વભિરક્ષિતાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય ધર્મસ્ય રાજા ભાગં તુ વિન્દતિ ॥

દેવા મનુષ્યાઃ પિતરો ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ ।
યજ્ઞમેવોપજીવન્તિ નાસ્તિ યષ્ટા હ્યરાજકે ॥

ઇતો દત્તેન જીવન્તિ દેવતાઃ પિતરસ્તથા ।
રાજન્યેવાસ્ય ધર્મસ્ય યોગક્ષેમઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

છાયાયામપ્સુ વાયૌ ચ સુખમુષ્ણેઽધિગચ્છતિ । અગ્નૌ વાસસિ સૂર્યે ચ સુખં શીતેઽધિગચ્છતિ ।
શબ્દે સ્પર્શે રસે રૂપે ગન્ધે ચ રમતે મનઃ ॥

તેષુ ભોગેષુ સર્વેષુ ન ભીતો લભતે સુખમ્ ।
અભયસ્ય હિ યો દાતા તસ્યૈવ સુમહત્ફલમ્ ॥

ન હિ પ્રાણસમં દાનં ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે । ઇન્દ્રો રાજા યમો રાજા ધર્મો રાજા તથૈવ ચ ।
રાજા બિભર્તિ ભૂતાનિ રાજ્ઞા સર્વમિદં ધૃતમ્ ॥