મહાભારત · અધ્યાય 12.71

કથં રાજા પ્રજા રક્ષન્નાધિબન્ધેન યુજ્યતે ।
ધર્મે ચ નાપરાધ્નોતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સમાસેનૈવ તે રાજન્ધર્માન્વક્ષ્યામિ શાશ્વતાન્ ।
વિસ્તરેણૈવ ધર્માણાં ન જાત્વન્તમવાપ્નુયાત્ ॥

ધર્મનિષ્ઠાઞ્શ્રુતવતો દેવવ્રતસમાહિતાન્ ।
અર્ચિતાન્વાસયેથાસ્ત્વં ગૃહે ગુણવતો દ્વિજાન્ ॥

પ્રત્યુત્થાયોપસન્ગૃહ્ય ચરણાવભિવાદ્ય ચ ।
અથ સર્વાણિ કુર્વીથાઃ કાર્યાણિ સપુરોહિતઃ ॥

ધર્મકાર્યાણિ નિર્વર્ત્ય મઙ્ગલાનિ પ્રયુજ્ય ચ ।
બ્રાહ્મણાન્વાચયેથાસ્ત્વમર્થસિદ્ધિજયાશિષઃ ॥

આર્જવેન ચ સમ્પન્નો ધૃત્યા બુદ્ધ્યા ચ ભારત ।
ધર્માર્થૌ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્કામક્રોધૌ ચ વર્જયેત્ ॥

કામક્રોધૌ પુરસ્કૃત્ય યોઽર્થં રાજાઽનુતિષ્ઠતિ ।
ન સ ધર્મં ન ચાપ્યર્થં પ્રતિગૃહ્ણાતિ બાલિશઃ ॥

મા સ્મ લુબ્ધાંશ્ચ મૂર્ખાંશ્ચ કામાર્થે ચ પ્રયૂયુજઃ ।
અલુબ્ધાન્બુદ્ધિસમ્પન્નાન્સર્વકર્મસુ યોજયેત્ ॥

મૂર્ખો હ્યધિકૃતોઽર્થેષુ કાર્યાણામવિશારદઃ ।
પ્રજાઃ ક્લિશ્નાત્યયોગેન કામક્રોધસમન્વિતઃ ॥

બલિષષ્ઠેન શુલ્કેન દણ્ડેનાથાપરાધિનામ્ ।
શાસ્ત્રાનીતેન લિપ્સેથા વેતનેન ધનાગમમ્ ॥

દાપયિત્વા કરં ધર્મ્યં રાષ્ટ્રં નીત્યા યથાવિધિ ।
તથૈતં કલ્પયેદ્રાજા યોગક્ષેમમતન્દ્રિતઃ ॥

ગોપાયિતારં દાતારં ધર્મનિત્યમતન્દ્રિતમ્ ।
અકામદ્વેષસંયુક્તમનુરજ્યન્તિ માનવાઃ ॥

તસ્માદ્ધર્મેણ લાભેન લિપ્સેથાસ્ત્વં ધનાગમમ્ ।
ધર્માર્થાવધ્રુવૌ તસ્ય યો ન શાસ્ત્રપરો ભવેત્ ॥

અપશાસ્ત્રધનો રાજા સઞ્ચયં નાધિગચ્છતિ ।
અસ્થાને ચાસ્ય તદ્વિત્તં સર્વમેવ વિનશ્યતિ ॥

અર્થમૂલોઽપિ હિંસાં ચ કુરુતે સ્વયમાત્મનઃ ।
કરૈરશાસ્ત્રદૃષ્ટૈર્હિ મોહાત્સમ્પીડયન્પ્રજાઃ ॥

ઊધશ્છિન્દ્યાત્તુ યો ધેન્વાઃ ક્ષીરાર્થી ન લભેત્પયઃ ।
એવં રાષ્ટ્રમયોગેન પીડિતં ન વિવર્ધતે ॥

યવસોદકમાદાય સાન્ત્વેન વિનયેન ચ । યો હિ દોગ્ધ્રીમુપાસ્તે ચ સ નિત્યં વિન્દતે પયઃ ।
એવં રાષ્ટ્રમુપાયેન ભુઞ્જાનો લભતે ફલમ્ ॥

અથ રાષ્ટ્રમુપાયેન ભુજ્યમાનં સુરક્ષિતમ્ ।
જનયત્યતુલાં નિત્યં કોશવૃદ્ધિં યુધિષ્ઠિર ॥

દોગ્ધ્રી ધાન્યં હિરણ્યં ચ મહી રાજા સુરક્ષિતા ।
નિત્યં સ્વેભ્યઃ પરેભ્યશ્ચ તૃપ્તા માતા યથા પયઃ ॥

માલાકારોપમો રાજન્ભવ માઽઙ્ગારિકોપમઃ ।
તથાયુક્તશ્ચિરં રાજ્યં ભોક્તું શક્ષ્યસિ પાલયન્ ॥

પરચક્રાભિયાનેન યદિ તે સ્યાદ્ધનક્ષયઃ ।
અથ સામ્નૈવ લિપ્સેથા ધનમબ્રાહ્મણેષુ યત્ ॥

મા સ્મ તે બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા ધનસ્થં પ્રચલેન્મનઃ ।
અન્ત્યાયામપ્યવસ્થાયાં કિમુ સ્ફીતસ્ય ભારત ॥

ધનાનિ તેભ્યો દદ્યાસ્ત્વં યથાશક્તિ યથાર્હતઃ ।
સાન્ત્વયન્પરિરક્ષંશ્ચ સ્વર્ગમાપ્સ્યસિ દુર્જયમ્ ॥

એવં ધર્મ્યેણ વૃત્તેન પ્રજાસ્ત્વં પરિપાલય ।
સ્વર્ગ્યં પુણ્યં યશો નિત્યં પ્રાપ્સ્યસે કુરુનન્દન ॥

ધર્મેણ વ્યવહારેણ પ્રજાઃ પાલય પાણ્ડવ ।
યુધિષ્ઠિર યથાયુક્તો નાધિબન્ધેન યોક્ષ્યસે ॥

એષ એવ પરો ધર્મો યદ્રાજા રક્ષતિ પ્રજાઃ ।
ભૂતાનાં હિ યદા ધર્મો રક્ષણં પરમા દયા ॥

તસ્માદેવં પરં ધર્મં મન્યન્તે ધર્મકોવિદાઃ ।
યો રાજા રક્ષણે યુક્તો ભૂતેષુ કુરુતે દયામ્ ॥

યદહ્ના કુરુતે પાપમરક્ષન્ભયતઃ પ્રજાઃ ।
રાજા વર્ષસહસ્રેણ તસ્યાન્તમધિગચ્છતિ ॥

યદહ્ના કુરુતે ધર્મં પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ તસ્ય ભુઙ્ક્તે ફલં દિવિ ॥

સ્વિષ્ટિઃ સ્વધીતિઃ સુતપા લોકાઞ્જયતિ યાવતઃ ।
ક્ષણેન તાનવાપ્નોતિ પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ॥

એવં ધર્મં પ્રયત્નેન કૌન્તેય પરિપાલય ।
તતઃ પુણ્યફલં લબ્ધ્વા નાનુબન્ધેન યોક્ષ્યસે ॥

સ્વર્ગલોકે સુમહતીં શ્રિયં પ્રાપ્સ્યસિ પાણ્ડવ ।
અસમ્ભવશ્ચ ધર્માણામીદૃશાનામરાજસુ ॥

તસ્માદ્રાજૈવ નાન્યોઽસ્તિ યો ધર્મફલમાપ્નુયાત્ । સ રાજ્યં ધૃતિમાન્પ્રાપ્ય ધર્મેણ પરિપાલય ।
ઇન્દ્રં તર્પય સોમેન કામૈશ્ચ સુહૃદો જનાન્ ॥