મહાભારત · અધ્યાય 12.65

શ્રુતા મે કથિતાઃ પૂર્વં ચત્વારો માનવાશ્રમાઃ ।
વ્યાખ્યાનમેષામાચક્ષ્વ પૃચ્છતો મે પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વિદિતાઃ સર્વ એવેહ ધર્માસ્તવ યુધિષ્ઠિર ।
યથા મમ મહાબાહો વિદિતાઃ સાધુસમ્મતાઃ ॥

યત્તુ લિઙ્ગાન્તરગતં પૃચ્છસે માં યુધિષ્ઠિર । ધર્મં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ તન્નિબોધ નરાધિપ ।

સર્વાણ્યેતાનિ કૌન્તેય વિદ્યન્તે ભરતર્ષભ ।
સાધ્વાચારપ્રવૃત્તાનાં ચાતુરાશ્રમ્યકર્મણામ્ ॥

અકામદ્વેષસંયુક્તો દણ઼્ડનીત્યા યુધિષ્ઠિર ।
સમદર્શી ચ ભૂતેષુ ભૈક્ષ્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

વેત્તિ દાનં વિસર્ગં ચ વિગ્રહાનુગ્રહૌ તથા ।
યથોક્તવૃત્તો ધીરશ્ચ ક્ષમાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

અર્હાન્પૂજયતો નિત્યં સંવિભાગેન પાણ્ડવ ।
સર્વતસ્તસ્ય કૌન્તેય ભૈક્ષ્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

જ્ઞાતિસમ્બન્ધિમિત્રાણિ વ્યાપન્નાનિ યુધિષ્ઠિર ।
સમભ્યુદ્ધરમાણસ્ય દીક્ષાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

લોકમુખ્યેષુ સત્કારં લિઙ્ગિમુખ્યેષુ ચાસકૃત્ ।
કુર્વતસ્તસ્ય કૌન્તેય વન્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

આહ્નિકં પિતૃયજ્ઞાંશ્ચ ભૂતયજ્ઞાન્સમાનુષાન્ ।
કુર્વતઃ પાર્થ વિપુલાન્વન્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

સંવિભાગેન ભૂતાનામતિથીનાં તથાઽર્ચનાત્ ।
દેવયજ્ઞૈશ્ચ રાજેન્દ્ર વન્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

મર્દનં પરરાષ્ટ્રાણાં શિષ્ટાર્થં સત્યવિક્રમ ।
કુર્વતઃ પુરુષવ્યાઘ્ર વન્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

પાલનાત્સર્વભૂતાનાં સ્વરાષ્ટ્રપરિપાલનાત્ ।
દીક્ષા બહુવિધા રાજન્સત્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

વેદાધ્યયનનિત્યત્વં ક્ષમાઽથાચાર્યપૂજનમ્ ।
તથોપાધ્યાયશુશ્રૂષા બ્રહ્માશ્રમપદં ભવેત્ ॥

આહ્નિકાઞ્જપમાનસ્ય દેવાન્પૂજયતઃ સદા ।
ધર્મેણ પુરુષવ્યાઘ્ર ધર્માશ્રમપદં ભવેત્ ॥

મૃત્યુર્વા રક્ષણં વેતિ યસ્ય રાજ્ઞો વિનિશ્ચયઃ ।
પ્રાણદ્યૂતે વ્યવસ્થાપ્ય બ્રહ્માશ્રમપદં ભવેત્ ॥

અજિહ્નમશઠં માર્ગં વર્તમાનસ્ય ભારત ।
સર્વદા સર્વભૂતેષુ બ્રહ્માશ્રમપદં ભવેત્ ॥

વાનપ્રસ્થેષુ વિપ્રેષુ ત્રૈવિદ્યેષુ ચ ભારત ।
પ્રયચ્છતોઽર્થાન્વિપુલાન્વન્યાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

સર્વભૂતેષ્વનુક્રોશં કુર્વતસ્તવ ભારત ।
આનૃશંસ્યે પ્રવૃત્તસ્ય નિયતઃ પુણ્યસઞ્ચયઃ ॥

બાલવૃદ્ધેષુ કૌન્તેય સર્વાવસ્થં યુધિષ્ઠિર ।
અનુક્રોશક્રિયા પાર્થ ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

બલાત્કૃતેષુ ભૂતેષુ પરિત્રાણં કુરૂદ્વહ ।
શરણાગતેષુ કૌરવ્ય પરં કારુણ્યમાચર ॥

ચરાચરાણાં ભૂતાનાં રક્ષણં ચાપિ સર્વશઃ ।
યથાર્હપૂજાં ચ તથા કુર્વન્ગાર્હસ્થ્યમાવસેત્ ॥

જ્યેષ્ઠાનુજ્યેષ્ઠપત્નીનાં ભ્રાતૄણાં પુત્રનપ્તૃણામ્ ।
નિગ્રહાનુગ્રહૌ પાર્થ ગાર્હસ્થ્યમમિતં તપઃ ॥

સાધૂનામર્ચનીયાનાં પૂજાસુ વિદિતાત્મનામ્ ।
પાલનં પુરુષવ્યાઘ્ર ગૃહાશ્રમપદં ભવેત્ ॥

આશ્રમસ્થાનિ ભૂતાનિ યસ્ય વેશ્મનિ ભારત ।
ભુઞ્જતે વિપુલં ભોજ્યં તદ્ગાર્હસ્થ્યં યુધિષ્ઠિર ॥

યઃ સ્થિતઃ પુરુષો ધર્મે ધાત્રા સૃષ્ટે યથાર્થવત્ ।
આશ્રમાણાં હિ સર્વેષાં ફલં પ્રાપ્નોત્યનામયમ્ ॥

યસ્મિન્ન નશ્યન્તિ ગુણાઃ કૌન્તેય પુરુષે સદા ।
આશ્રમસ્થં તમપ્યાહુર્નરશ્રેષ્ઠં યુધિષ્ઠિર ॥

સ્થાનમાનં કુલેમાનં વયોમાનં તથૈવ ચ ।
કુર્વન્વસતિ સર્વેષુ હ્યાશ્રમેષુ યુધિષ્ઠિર ॥

દેશધર્માંશ્ચ કૌન્તેય કુલધર્માસ્તથૈવ ચ ।
પાલયન્પુરુષવ્યાઘ્ર રાજા સર્વાશ્રમી ભવેત્ ॥

કાલે વિભૂતિં ભૂતાનામુપહારાંસ્તથૈવ ચ ।
અર્હયન્પુરુષવ્યાઘ્ર સાધૂનામાશ્રમે વસેત્ ॥

દેશધર્મગતશ્ચાપિ યો ધર્મં પ્રત્યવેક્ષતે ।
સર્વલોકસ્ય કૌન્તેય રાજા ભવતિ સોશ્રમી ॥

યે ધર્મકુશલા લોકે ધર્મં કુર્વન્તિ ભારત ।
પાલિતા યસ્ય વિષયે પાદાંશસ્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥

ધર્મારામાન્ધર્મપરાન્યે ન રક્ષન્તિ માનવાન્ ।
પાર્થિવાઃ પુરુષવ્યાઘ્ર તેષાં પાપં હરન્તિ તે ॥

યે ચ રક્ષાસહાયાઃ સ્યુઃ પાર્થિવાનાં યુધિષ્ઠિર ।
તે ચૈવાંશહરાઃ સર્વે ધર્મે પરકૃતેઽનઘ ॥

સર્વાશ્રમપદેઽપ્યાહુર્ગાર્હસ્થ્યં દીપ્તનિર્ણયમ્ ।
પાવનં પુરુષવ્યાઘ્ર યદ્વયં પર્યુપાસ્મહે ॥

આત્મોપમસ્તુ ભૂતેષુ યો વૈ ભવતિ માનવઃ ।
ન્યસ્તદણ્ડો જિતક્રોધઃ પ્રેત્યેહ લભતે સુખમ્ ॥

ધર્મોચ્છ્રિતા સત્યજલા શીલયષ્ટિર્દમધ્વજા ।
ત્યાગવાતાધ્વગા શીઘ્રા નૌસ્તયા સન્તરિષ્યતિ ॥

યદા સર્વત્ર નિર્મુક્તઃ કામો નાસ્ય હૃદિ સ્થિતઃ ।
યદા સત્યાન્વિતો વૃત્તૈસ્તદા બ્રહ્મ સમ શ્નુતે ॥

સુપ્રસન્નસ્તુ ભાવેન યોગેન ચ નરાધિપ ।
ધર્મં પુરુષશાર્દૂલ પ્રાપ્સ્યસે પાલને રતઃ ॥

વેદાધ્યયનશીલાનાં વિપ્રાણાં સાધુકર્મણામ્ ।
પાલને યત્નમાતિષ્ઠ સર્વલોકસ્ય ચાનઘ ॥

વને ચરન્તિ યે ધર્મમાશ્રમેષુ ચ ભારત ।
રક્ષણાત્તચ્છતગુણં ધર્મં પ્રાપ્નોતિ પાર્થિવઃ ॥

એષ તે વિવિધો ધર્મઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ કીર્તિતઃ ।
યુધિષ્ઠિર ત્વમેનં વૈ પૂર્વં દૃષ્ટં સનાતનમ્ ॥

ચાતુરાશ્રમ્યમૈકાગ્ર્યં ચાતુર્વર્ણ્યં ચ પાણ્ડવં ।
ધર્મં પુરુષશાર્દૂલ પ્રાપ્સ્યસે પાલને રતઃ ॥