મહાભારત · અધ્યાય 12.56

નિત્યોદ્યુક્તેન વૈ રાજ્ઞા ભવિતવ્યં યુધિષ્ઠિર ।
પ્રશસ્યતે ન રાજા હિ નારીવોદ્યમવર્જિતઃ ॥

ભગવાનુશના ચાહ શ્લોકમત્ર વિશામ્પતે ।
તદિહૈકમના રાજન્ગદતસ્તં નિબોધ મે ॥

દ્વાવિમૌ ગ્રસતે ભૂમિઃ સર્પો બિલશયાનિવ ।
રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્ ॥

તદેતન્નરશાર્દૂલ હૃદિ ત્વં કર્તુમર્હસિ ।
સન્ધેયાનભિસન્ધત્સ્વ વિરોધ્યાંશ્ચ વિરોધય ॥

સપ્તાઙ્ગસ્ય ચ રાજ્યસ્ય વિપરીતં ય આચરેત્ ।
ગુરુર્વા યદિ વા મિત્રં પ્રતિહન્તવ્ય એવ સઃ ॥

મરુત્તેન હિ રાજ્ઞા વૈ ગીતઃ શ્લોકઃ પુરાતનઃ ।
રાજ્યાધિકારે રાજેન્દ્ર બૃહસ્પતિમતઃ પુરા ॥

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।
ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે ॥

બાહોઃ પુત્રેણ રાજ્ઞા ચ સગરેણ ચ ધીમતા ।
અસમઞ્જઃ સુતો જ્યેષ્ઠસ્ત્યક્તઃ પૌરહિતૈષિણા ॥

અસમઞ્જઃ સરય્વાં સ પૌરાણાં બાલકાન્નૃપ ।
ન્યમજ્જયદતઃ પિત્રા નિર્ભર્ત્સ્ય સ વિવાસિતઃ ॥

ઋષિણોદ્દાલકેનાપિ શ્વેતકેતુર્મહાતપાઃ ।
મિથ્યા વિપ્રાનુપચરન્સન્ત્યક્તો દયિતઃ સુતઃ ॥

લોકરઞ્જનમેવાત્ર રાજ્ઞાં ધર્મઃ સનાતનઃ ।
સત્યસ્ય રક્ષણં ચૈવ વ્યવહારસ્ય ચાર્જવમ્ ॥

ન હિંસ્યાત્પરવિત્તાનિ દેયં કાલે ચ દાપયેત્ ।
વિક્રાન્તઃ સત્યવાક્ક્ષાન્તો નૃપો ન ચલતે પથઃ ॥

ગુપ્તમન્ત્રો જિતક્રોધઃ શાસ્ત્રાર્થકૃતનિશ્ચયઃ ।
ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચ સતતં રતઃ ॥

ત્રય્યા સંવૃતમન્ત્રશ્ચ રાજા ભવિતુર્મહતિ ।
વૃજિનં ચ નરેન્દ્રાણાં નાન્યચ્ચારક્ષણાત્પરમ્ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ધર્માશ્ચ રક્ષિતવ્યા મહીક્ષિતા ।
ધર્મસન્કરરક્ષા ચ રાજ્ઞાં ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

ન વિશ્વસેચ્ચ નૃપતિર્ન ચાત્યર્થં ચ વિશ્વસેત્ ।
ષાઙ્ગુણ્યગુણદોષાંશ્ચ નિત્યં બુદ્ધ્યાઽવલોકયેત્ ॥

અચ્છિદ્રદર્શી નૃપતિર્નિત્યમેવ પ્રશસ્યતે ।
ત્રિવર્ગે વિદિતાર્થશ્ચ યુક્તાચારપથશ્ચ યઃ ॥

કોશસ્યોપાર્જનરતિર્યમવૈશ્રવણોપમઃ ।
વેત્તા ચ દશવર્ગસ્ય સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયાત્મનઃ ॥

અભૃતાનાં ભવેદ્ભર્તા ભૃતાનામન્વવેક્ષકઃ ।
નૃપતિઃ સુભુખશ્ચ સ્યાત્સ્મિતપૂર્વાભિભાષિતા ॥

ઉપાસિતા ---- જિતતન્દ્રિરલોલુપઃ ।
સતાં વૃત્તે સ્થિતમતિઃ સતાં હ્યાચારદર્શનઃ ॥

ન ચાદદીત વિત્તાનિ સતાં હસ્તાત્કદાચન ।
અસભ્દ્યશ્ચ સમાદાય સભ્દ્યસ્તુ પ્રતિપાદયેત્ ॥

સ્વયં પ્રહર્તા દાતા ચ વશ્યાત્મા વશ્યસાધનઃ ।
કાલે દાતા ચ ભોક્તા ચ શુદ્ધાચારસ્તથૈવ ચ ॥

શૂરાન્ભક્તાનસંહાર્યાન્કુલે જાતાનરોગિણઃ ।
શિષ્ટાઞ્શિષ્ટાભિસમ્બન્ધાન્માનિનોઽનવમાનિનઃ ॥

વિદ્યાવિદો લોકવિદઃ પરલોકાન્વવેક્ષકાન્ । ધર્મે ચ નિરતાન્સાધૂનચલાનચલાનિવ ।

સહાયાન્સતતં કુર્યાદ્રાજા ભૂતિપરિષ્કૃતાન્ ।
તૈશ્ચ તુલ્યો ભવેદ્ભોગૈશ્છત્રમાત્રાજ્ઞયાઽધિકઃ ॥

પ્રત્યક્ષા ચ પરોક્ષા ચ વૃત્તિશ્ચાસ્ય ભવેત્સમા ।
એવં કુર્વન્નરેન્દ્રો હિ ન ખેદમિહ વિન્દતિ ॥

સર્વાભિશઙ્કી નૃપતિર્યશ્ચ સર્વહરો ભવેત્ ।
સ ક્ષિપ્રમનૃર્જુર્લુબ્ધઃ સ્વજનેનૈવ બાધ્યતે ॥

શુચિસ્તુ પૃથિવીપાલો લોકસ્યાનુગ્રહે રતઃ ।
ન પતત્યરિભિર્ગ્રસ્તઃ પતિતશ્ચાધિતિષ્ઠતિ ॥

અક્રોધનો હ્યવ્યસની મૃદુદણ્ડો જિતેન્દ્રિયઃ ।
રાજા ભવતિ ભૂતાનાં વિશ્વાસ્યો હિમવાનિવ ॥

પ્રાજ્ઞો ન્યાયગુણોપેતઃ પરરન્ધ્રેષુ લાલસઃ ।
સુદર્શઃ સર્વવર્ણાનાં નયાપનયવિત્તથા ॥

ક્ષિપ્રકારી જિતક્રોધઃ સુપ્રસાદો મહામનાઃ ।
અરોગપ્રકૃતિર્યુક્તઃ ક્રિયાવાનવિકત્થનઃ ॥

આરબ્ધાન્યેવ કાર્યાણિ ન પર્યવસિતાન્યપિ ।
યસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રદૃશ્યન્તે સ રાજા રાજસત્તમઃ ॥

પુત્રા ઇવ પિતુર્ગેહે વિષયે યસ્ય માનવાઃ ।
નિર્ભયા વિચરિષ્યન્તિ સ રાજા રાજસત્તમઃ ॥

અગૂઢવિભવા યસ્ય પૌરા રાષ્ટ્રનિવાસિનઃ ।
નયાપનયવેત્તારઃ સ રાજા રાજસત્તમઃ ॥

સ્વધર્મનિરતા યસ્ય જના વિષયવાસિનઃ ।
અસઙ્ઘાતરતા દાન્તાઃ પાલ્યમાના યથાવિધિ ॥

વશ્યા યત્તા વિનીતાશ્ચ ન ચ સઙ્ઘર્ષશીલિનઃ ।
વિષયે દાનરુચયો નરા યસ્ય સ પાર્થિવઃ ॥

ન યસ્ય કૂટં કપટં ન માયા ન ચ મત્સરઃ ।
વિષયે ભૂમિપાલસ્ય તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

યઃ સત્કરોતિ જ્ઞાનાનિ શ્રેયાન્પરહિતે રતઃ ।
સતાં વર્ત્માનુગસ્ત્યાગી સ રાજા સ્વર્ગમર્હતિ ॥

યસ્ય ચારાશ્ચ મન્ત્રાશ્ચ નિત્યં ચૈવ કૃતાકૃતાઃ ।
ન જ્ઞાયન્તે હિ રિપુભિઃ સ રાજા રાજ્યમર્હતિ ॥

શ્લોકદ્વયં પુરા ગીતં ભાર્ગવેણ મહાત્મના ।
આખ્યાતે રાજચરિતે નૃપતિં પ્રતિ ભારત ॥

રાજાનં પ્રથમં વિન્દેત્તતો ભાર્યાં તતો ધનમ્ ।
રાજન્યસતિ લોકેઽસ્મિન્કુતો ભાર્યા કુતો ધનં ॥

તદ્રાજ્યે રાજ્યકામાનાં નાન્યો ધર્મઃ સનાતનઃ ।
ઋતે રક્ષાં તુ વિસ્પષ્ટાં રક્ષા લોકસ્ય ધારિણી ॥

પ્રાચેતસેન મનુના શ્લોકૌ ચેમાવુદાહૃતૌ ।
રાજધર્મેષુ રાજેન્દ્ર તાવિહૈકમનાઃ શૃણુ ॥

ષડેતાન્પુરુષો જહ્યાદ્ભિન્નાં નાવમિવાર્ણવે ।
અપ્રવક્તારમાચાર્યમનધીયાનમૃત્વિજમ્ ॥

અરક્ષિતારં રાજાનં ભાર્યાં ચાપ્રિયવાદિનીમ્ ।
ગ્રામકામં ચ ગોપાલં વનકામં ચ નાપિતમ્ ॥