મહાભારત · અધ્યાય 12.339

સુખદુઃખવિપર્યાસો યદા સમનુપદ્યતે ।
નૈનં પ્રજ્ઞા સુનીતં વા ત્રાયતે નાપિ પૌરુષમ્ ॥

સ્વભાવાદ્યત્નમાતિષ્ઠેદ્યત્નવાન્નાવસીદતિ ।
જરામરણરોગેભ્યઃ પ્રિયમાત્માનમુદ્ધરેત્ ॥

રુજન્તિ હિ શરીરાણિ રોગાઃ શારીરમાનસાઃ ।
સાયકા ઇવ તીક્ષ્ણાગ્રાઃ પ્રયુક્તા દૃઢધન્વિભિઃ ॥

વ્યથિતસ્ય વિધિત્સાભિસ્ત્રસ્યતો જીવિતૈષિણઃ ।
અવશસ્ય વિનાશાય શરીરમપકૃષ્યતે ॥

સ્રવન્તિ ન નિવર્તન્તે સ્રોતાંસિ સરિતામિવ ।
આયુરાદાય મર્ત્યાનાં રાત્ર્યહાનિ પુનઃ પુનઃ ॥

વ્યત્યયો હ્યયમત્યન્તં પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।
જાતાન્મર્ત્યાઞ્જરયતિ નિમેષાન્નાવતિષ્ઠતે ॥

સુખદુઃખાનિ ભૂતાનામજરો જરયત્યસૌ ।
આદિત્યો હ્યસ્તમભ્યેતિ પુનઃ પુનરુદેતિ ચ ॥

અદૃષ્ટપૂર્વાનાદાય ભાવાનપરિશઙ્કિતાન્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટાન્મનુષ્યાણામસ્તં ગચ્છન્તિ રાત્રયઃ ॥

યોયદિચ્છેદ્યથાકામમયત્નાચ્ચ તદાપ્નુયાત્ ।
યદિ સ્યાન્ન પરાધીનં પુરુષસ્ય ક્રિયાફલમ્ ॥

સંયતાશ્ચ હિ દક્ષાશ્ચ મતિમન્તશ્ચ માનવાઃ ।
દૃશ્યન્તે નિષ્ફલાઃ સન્તઃ પ્રહીણાઃ સર્વકર્મભિઃ ॥

અપરે બાલિશાઃ સન્તો નિર્ગુણાઃ પુરુષાધમાઃ ।
અશુભૈરપિ સંયુક્તા દૃશ્યન્તે સર્વકામિનઃ ॥

ભૂતાનામપરઃ કશ્ચિદ્ધિંસાયાં સતતોત્થિતઃ ।
વઞ્ચનાયાં ચ લોકસ્ય સ સુખેષ્વેવ જીર્યતે ॥

અચેષ્ટમાનમાસીનં શ્રીઃ કઞ્ચિદુપતિષ્ઠતે ।
કશ્ચિત્કર્માનુસૃત્યાન્યો નાપ્રાપ્યમધિગચ્છતિ ॥

અપરાધં સમાચક્ષ્વ પુરુષસ્ય સ્વભાવતઃ ।
શુક્રમન્યત્ર સમ્ભૂતં પુનરન્યત્ર ગચ્છતિ ॥

તસ્ય યોનૌ પ્રસક્તસ્ય ગર્ભો ભવતિ વા ન વા ।
આમ્રપુષ્પોપમા યસ્ય નિર્વૃત્તિરુપલભ્યતે ॥

કેષાઞ્ચિત્પુત્રકામાનામનુસન્તાનમિચ્છતામ્ ।
સિદ્ધૌ પ્રયતમાનાનાં ન ચાણ્ડમુપજાયતે ॥

ગર્ભાચ્ચોદ્વિજમાનાનાં ક્રુદ્ધાદાશીવિષાદિવ ।
આયુષ્માઞ્જાયતે પુત્રઃ કથં પ્રેતઃ પિતેવ હ ॥

દેવાનિષ્ટ્વા તપસ્તપ્ત્વા કૃપણૈઃ પુત્રગૃદ્ધિભિઃ ।
દશ માસાન્પરિધૃતા જાયન્તે કુલપાંસનાઃ ॥

અપરે ધનધાન્યાનિ ભોગાંશ્ચ પિતૃસઞ્ચિતાન્ ।
વિપુલાનભિજાયન્તે લબ્ધાસ્તૈરેવ મઙ્ગલૈઃ ॥

અન્યોન્યં સમભિપ્રેત્ય મૈથુનસ્ય સમાગમે ।
ઉપદ્રવ ઇવાવિષ્ટો યોનિં ગર્ભઃ પ્રપદ્યતે ॥

શીર્ણં પરશરીરાણિ ચ્છિન્નબીજં શરીરિણમ્ ।
પ્રાણિનં પ્રાણંસરોધે માંસશ્લેષ્મવિચેષ્ટિતમ્ ॥

નિર્દગ્ધં પરદેહેઽપિ પરદેહં ચલાચલમ્ ।
વિનશ્યન્તં વિનાશાન્તે ભાવિ નાવમિવાહિતમ્ ॥

સઙ્ગત્યા જઠરે ન્યસ્તં રેતોબિન્દુમચેતનમ્ ।
કેન યત્નેન જીવન્તં ગર્ભં ત્વમિહ પશ્યસિ ॥

અન્નપાનાનિ જીર્યન્તે યત્ર ભક્ષાશ્ચ ભક્ષિતાઃ ।
તસ્મિન્નેવોદરે ગર્ભઃ કિં નાન્નમિવ જીર્યતે ॥

ગર્ભે મૂત્રપુરીષાણાં સ્વભાવનિયતા ગતિઃ ।
ધારણે વા વિસર્ગે વા ન કર્તા વિદ્યતેઽવશઃ ॥

સ્રવન્તિ હ્યુદરાદ્ગર્ભા જાયમાનાસ્તથા પરે ।
આગમેન તથાઽન્યેષાં વિનાશ ઉપપદ્યતે ॥

એતસ્માદ્યોનિસમ્બન્ધાદ્યો જીવઃ પરિમુચ્યતે ।
પ્રજાં ચ લભતે કાઞ્ચિત્પુનર્દ્વન્દ્વેષુ સજ્જતિ ॥

સ તસ્ય સહજાતસ્ય સપ્તમીં નવમીં દશામ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ તતઃ પઞ્ચ ન ભવન્તિ શતાયુષઃ ॥

નાભ્યુત્થાને મનુષ્યાણાં યોગાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ ॥
વ્યાધિભિશ્ચ વિમથ્યન્તે વ્યાધૈઃ ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ ॥

વ્યાધિભિર્ભક્ષ્યમાણાનાં ત્યજતાં વિપુલં ધનમ્ ।
વેદનાં નાપકર્ષન્તિ યતમાનાશ્ચિકિત્સકાઃ ॥

તે ચાપિ નિપુણા વૈદ્યાઃ કુશલાઃ સમ્ભૃતૌષધાઃ ।
વ્યાધિભિઃ પરિકૃષ્યન્તે મૃગા વ્યાધૈરિવાર્દિતાઃ ॥

તે પિબન્તઃ કષાયાંશ્ચ સર્પીષિ વિવિધાનિ ચ ।
દૃશ્યન્તે જરયા ભગ્ના નગા નાગૈરિવોત્તમૈઃ ॥

કે વા ભુવિ ચિકિત્સન્તે રોગાર્તાન્મૃગપક્ષિણઃ ।
શ્વાપદાનિ દરિદ્રાંશ્ચ પ્રાયો નાર્તા ભવન્તિ તે ॥

પૌરાનપિ દુરાધર્ષાન્નૃપતીનુગ્રતેજસઃ ।
આક્રમ્ય ખાદન્તે રોગાઃ પશૂન્પશુપચા ઇવ ॥

ઇતિ લોકમનાક્રન્દં મોહશોકપરિપ્લુતમ્ ।
સ્રોતસા સહસા ક્ષિપ્તં હ્રિયમાણં બલીયસા ॥

ન ધનેન ન રાજ્યેન નોગ્રેણ તપસા તથા ।
સ્વભાવમતિવર્તન્તે યે નિયુક્તાઃ શરીરિણઃ ॥

ન મ્રિયેરન્ન જીર્યેરન્સર્વે સ્યુઃ સર્વકામિનઃ ।
નાપ્રિયં પ્રતિપશ્યેયુરુત્થાનસ્ય ફલે સતિ ॥

ઉપર્યુપરિ લોકસ્ય સર્વો ભવિતુમીહતે ।
યતતે ચ યથાશક્તિ ન ચ તદ્વર્તતે તથા ॥

ઐશ્વર્યમદમત્તાંશ્ચ મત્તાન્મદ્યમદેન ચ ।
અપ્રમત્તાશ્ચ શૂરાશ્ચ વિક્રાન્તાઃ પર્યુપાસતે ॥

ક્લેશાઃ પ્રતિનિવર્તન્તે કેષાઞ્ચિદસમીક્ષિતાઃ ।
સ્વંસ્વં ન પુનરન્યેષાં ન કિઞ્ચિદધિગમ્યતે ॥

મહચ્ચ ફલવૈપમ્યં દૃશ્યતે કર્મસિદ્ધિષુ ।
વહન્તિ શિવિકામન્યે યાન્ત્યન્યે શિવિકાગતાઃ ॥

સર્વેષામૃદ્ધિકામાનામન્યે રથપુરઃસરાઃ ।
મનુજાશ્ચ ગતસ્ત્રીકાઃ શતશો વિવિધાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

દ્વન્દ્વારામેષુ ભૂતેષુ ગચ્છન્ત્યેકૈકશો નરાઃ ।
ઇદમન્યત્પરં પશ્ય માઽત્ર મોહં કરિષ્યસિ ॥

ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ ।
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા યેન ત્યજસિ તં ત્યજ ॥

એતત્તે પરમં ગુહ્યમાખ્યાતમૃષિસત્તમ ।
યેન દેવાઃ પરિત્યજ્ય મર્ત્યલોકં દિવં ગતાઃ ॥

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શુકઃ પરમબુદ્ધિમાન્ ।
સઞ્ચિન્ત્ય મનસા ધીરો નિશ્ચયં નાધ્યગચ્છત ॥

પુત્રદારૈર્મહાન્ક્લેશો વિદ્યામ્નાયે મહાઞ્છ્રમઃ ।
કિન્નુ સ્યાચ્છાશ્વતં સ્થાનમલ્પક્લેશં મહોદયમ્ ॥

તતો મુહૂર્તં સઞ્ચિન્ત્ય નિશ્ચિતાં ગતિમાત્મનઃ ।
પરાવરજ્ઞો ધર્મસ્ય પરાં નૈઃશ્રેયસીં ગતિમ્ ॥

કથં ત્વહમસંશ્લિષ્ટો ગચ્છેયં ગતિમુત્તમામ્ ।
નાવર્તેયં યથા ભૂયો યોનિસંસારસાગરે ॥

પરં ભાવં હિ કાઙ્ક્ષામિ યત્ર નાવર્તતે પુનઃ ।
સર્વસઙ્ગાન્પરિત્યજ્ય નિશ્ચિતો મનસા ગતિમ્ ॥

તત્ર યાસ્યામિ યત્રાત્મા શર્મ મેઽધિગમિષ્યતિ ।
અક્ષયશ્ચાવ્યયશ્ચૈવ યત્ર સ્થાસ્યામિ શાશ્વતઃ ॥

ન તુ યોગમૃતે શક્ત્યા પ્રાપ્નુયાં પરમાં ગતિમ્ ।
અનુબન્ધો વિમુક્તસ્ય કર્મભિર્નોપપદ્યતે ॥

યસ્માદ્યોગં સમાસ્થાય ત્યક્ત્વા ગૃહકલેવરમ્ ।
વાયુભૂતઃ પ્રવેક્ષ્યામિ તેજોરાશિં દિવાકરમ્ ॥

ન હ્યેપ ક્ષયતાં યાતિ સોમઃ સુરગણૈર્યથા ।
કમ્પિતઃ પતતે ભૂમિં પુનશ્ચૈવાધિરોહતિ ॥

ક્ષીયતે હિ સદા સોમઃ પુનશ્ચૈવાભિપૂર્યતે ।
નેચ્છામ્યેવં વિદિત્વૈતે હ્રાસવૃદ્ધી પુનઃ પુનઃ ॥

રવિસ્તુ સન્તાપયતે લોકાન્રશ્મિભિરુલ્બણૈઃ ।
સર્વતસ્તેજ આદત્તે નિત્યમક્ષયમણ્ડલઃ ॥

અતો મે રોચતે ગન્તુમાદિત્યં દીપ્તતેજસમ્ ।
અત્ર વત્સ્યામિ દુર્ધર્ષો નિઃસઙ્ગેનાન્તરાત્મના ॥

સૂર્યસ્યર સદને ચાહં નિક્ષિપ્યેદં કલેવરમ્ ।
ઋષિભિઃ સહ વત્સ્યામિ સૌરં તેજોઽતિદુઃસહં ॥

આપૃચ્છામિ નગાન્નાગાન્ગિરીનુર્વી દિશો દશ ।
દેવદાનવગન્ધર્વાન્પિશાચોરગરાક્ષસાન્ ॥

લોકેષુ સર્વભૂતાનિ પ્રવેક્ષ્યામિ ન સંશયઃ ।
પશ્યન્તુ યોગવીર્યં મે સર્વે દેવાઃ સહર્ષિભિઃ ॥

અથાનુજ્ઞાપ્ય તમૃષિં નારદં લોકવિશ્રુતમ્ ।
તસ્માદનુજ્ઞાં સમ્પ્રાપ્ય જગામ પિતરં પ્રતિ ॥

સોઽભિવાદ્ય મહાત્માનં કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્ ।
શુકઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા કૃષ્ણમાપૃષ્ટવાન્મુનિમ્ ॥

શ્રુત્વા ચર્ષિસ્તદ્વચનં શુકસ્ય પ્રીતો મહાત્મા પુનરાહ ચૈનમ્ ।
ભોભો પુત્ર સ્થીયતાં તાવદદ્ય યાવચ્ચક્ષુઃ પ્રીણયામિ ત્વદર્થે ॥

નિરપેક્ષઃ શુકો ભૂત્વા નિઃસ્નેહો મુક્તસંશયઃ ।
મોક્ષમેવાનુસઞ્ચિન્ત્ય ગમનાય મનો દધે ॥

પિતરં સ પરિત્યજ્ય જગામ મુનિસત્તમઃ ।
કૈલાસપૃષ્ઠં વિપુલં સિદ્ધસઙ્ઘનિષેવિતમ્ ॥