મહાભારત · અધ્યાય 12.327

યદ્ભવાનાહ કિં વ્યક્તિં કિમવ્યક્તમિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ॥

અવ્યક્તમગ્રાહ્યમતર્ક્યમપરિમેયમવ્યક્તં વ્યક્તમુપલક્ષ્યતે યથર્તવો મૂર્તયસ્તેષુ પુષ્પફલૈર્વ્યક્તિરુપલક્ષ્યતે તદ્વદ્વ્યક્તગુણૈરુપલક્ષ્યતે ॥

પ્રાગ્ગતં પ્રત્યગ્ગતમૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ચ શતશ્ચાનુગ્રાહ્યત્વાત્સાઽકૃતિઃ ॥

વ્યક્ત ઉત્તમો રજઃ સત્વં તત્પ્રધાનં તત્વમક્ષમજરમિત્યેવમાદીન્યવ્યક્તનામાનિ ભવન્તિ ।
એવમાહ ॥

અવ્યક્તં બીજધર્માણં મહાગ્રાહમચેતનમ્ ।
તસ્માદેકગુણો જજ્ઞે તદ્વ્યક્તં તત્વમીશ્વરઃ ॥

તદેતદવ્યક્તમ્ । પ્રસ્નવા ઘારણાદાનસ્વભાવમાપોધારણે પ્રજનને દાને ગુણાનાં પ્રકૃતિઃ સપરાપ્રમત્તં તદેતદસ્મિન્કાર્યકરણે ॥

યદપ્યુક્તં કિમવ્યક્તમિતિ તત્ર બ્રૂમઃ । વ્યક્તં નામાઽસુરે યત્પૂર્વમવ્યક્તાદુત્પન્નતત્વમીશ્વરમપ્રતિબુદ્ધગુણસ્યગેતત્પુરુષસઞ્જ્ઞિકં મહદિત્યુક્તં બુદ્ધિરિતિ ચ । સત્તા સ્મૃતિર્ધૃતિર્મેધા વ્યવસાયઃ સમાધિપ્રાપ્તિરિત્યેવમાદીનિ વ્યક્તપર્યાયે નામાનિ વદન્ત્યેવમાહ ॥

મમ વ્યક્તાદુપાત્તાસિદ્ધિરાગતા સંયમશ્ચ મહદ્યતઃ ।
પરસર્ગશ્ચ દીપ્ત્યર્થમૌત્સુક્યં ચ પરં તથા ॥

યદેષોર્ધ્યસ્રોતાભિર્મહત્વાદપ્રતિબુદ્ધત્વાચ્ચાત્મનઃ યકરોત્યહન્કારમવ્યક્તાવ્યક્તતરમ્ ॥

યદપ્યુક્તં કિમવ્યક્તતરમિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ॥

વ્યક્તાવ્યક્તતરં નામ તૃતીયં પુરુષસઞ્જ્ઞકમ્ । તદેતદુભયોર્વિરિઞ્ચવૈરિઞ્ચયોરેકૈક ઉત્પત્તિઃ ॥ વિરિઞ્ચોઽભિમાનિન્યવિવેક ઈર્ષ્યા કામઃ ક્રોધો લોભો મદો દર્પો મમકારશ્ચૈતાન્યહન્કારપર્યાયનામાનિ ભવન્ત્યેવમાહ ॥

અહં કર્તેત્યહન્કર્તા સસૃજે વિશ્વમીશ્વરઃ ।
તૃતીયમેનં પુરુષમભિમાનગુણં વિદુઃ ॥

અહન્કારાદ્યુગપદુન્માદયામાસ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધલક્ષણાનિ । તાન્યેવ બુદ્ધ્યન્ત ઇત્યેવમાહ ॥

ભૂતસઙ્ઘમહઙ્કારાદ્યો વિદ્વાનવબુધ્યસે ।
અભિમાનમતિક્રમ્ય મહાન્તં પ્રતિતિષ્ઠતે ॥

ભૂતેષુ ચાપ્યહન્કારમશ્વરૂપસ્તથોચ્યતે । પુનર્વિષયહેત્વર્થે સ મનસ્સઞ્જ્ઞકઃ સ્મૃતઃ ॥ વિખરાદ્વૈખરં યુગપદિન્દ્રિયૈઃ સહોત્પાદયતિ । શ્રોત્રં ઘ્રાણં ચક્ષુર્જિહ્વા ત્વગિત્યેતાનિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનવબુધ્યન્ત ઇતિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ વદન્ત્યેવમાહુરાચાર્યાઃ ॥ વાગ્ઘસ્તૌ પાદપાયુરાનન્દશ્ચેતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ વિશેષમાદિત્યોશ્વીનિ નક્ષત્રાણીત્યેતાનીન્દ્રિયાણાં પર્યાયનામાનિ વદન્ત્યેવમાહ ॥

અહન્કારાત્તથા ભૂતાન્યુત્પાદ્ય મહદાત્મનોઃ ।
વૈખરત્વં તતો રાજ્ઞા વૈખર્યો વિષયાત્મકઃ ॥

વિકારસ્થમહન્કારમવબુધ્યાથ માનવઃ । મહદૈશ્વર્યમાપ્નોતિ યાવદાચન્દ્રતારકમ્ ॥