મહાભારત · અધ્યાય 12.319

એતે પ્રધાનસ્ય ગુણાસ્ત્રયઃ પુરુષસત્તમ ।
કૃત્સ્નસ્ય ચૈવ જગતસ્તિષ્ઠન્ત્યનપગાઃ સદા ॥

અવ્યક્તરૂપો ભગવાઞ્શતધા ચ સહસ્રધા ।
શતધા સહસ્રધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા ॥

કોટિશશ્ચ કરોત્યેવ પ્રકૃત્યાઽત્માનમાત્મના ।
સાત્વિકરણોત્તમં સ્થાનં રાજસસ્યેહ મધ્યમમ્ ॥

તામસસ્વાધમં સ્થાનં પ્રાહુરધ્યાત્મચિન્તકાઃ ।
કેવલેનેહ પુણ્યેન ભતિભૂર્ધ્વામવાપ્નુયાત્ ॥

પુણ્યપાપેન માનુષ્યમધર્મેણાપ્યઘોગતિમ્ ।
દ્વન્દ્વનેષાં ત્રયાણાં તુ સન્નિપાતં ચ તત્વતઃ ॥

સત્વસ્ય રજસશ્ચૈવ તમસશ્ચ શૃણુષ્વ મે ।
સત્વસ્ય તુ રજો દૃષ્ટં રજસશ્ચ તમસ્તથા ॥

તમસશ્ચ તથા સત્વં સત્વસ્યાવ્યક્તમેવ ચ ।
અધ્યક્તઃ સત્વસંયુક્તો દેવલોકમયાપ્નુયાત્ ॥

રવાસત્વસમાયુક્તો માનુષેષુ પ્રપદ્યતે ।
રસસ્તમોભ્યાં સંયુક્તસ્તિર્યગ્યોનિષુ જાયતે ॥

રાજસૈસ્તામસૈઃ સત્વૈર્યુક્તો માનુષમાપ્નુયાત્ ।
પુણ્યપાપવિયુક્તાનાં સ્થાનમાહુર્મહાત્મનામ્ ॥

શાશ્વતં ચાવ્યયં ચૈવમક્ષયં ચામૃતં ચ તત્ । જ્ઞાનિનાં સમ્ભવં શ્રેષ્ઠં સ્થાનમવ્રણમચ્યુતમ્ ।
અતીન્દ્રિયમબીજં ચ જન્મમૃત્યુતમોનુદમ્ ॥

અવ્યક્તસ્થં પરં યત્તત્પૃષ્ટસ્તેઽહં નરાધિપ ।
સ એવ પ્રકૃતિસ્થો હિ તત્સ્થ ઇત્યભિધીયતે ॥

અચેતના ચૈવ મતા પ્રકૃતિશ્ચાપિ પાર્થિવ ।
એતેનાધિષ્ઠિતા ચૈવ સૃજતે સંહરત્યપિ ॥
જનક ઉવાચ ।

અનાદિનિધનાવેતાવુભાવેવ મહામતે ।
અમૂર્તિમન્તાવચલાવપ્રકમ્પ્યગુણાગુણૌ ॥

અગ્રાહ્યાવૃષિશાર્દૂલ કથમેકો હ્યચેતનઃ ।
ચેતનાવાંસ્તથા ચૈકઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ભાષિતઃ ॥

ત્વં હિ વિપ્રેન્દ્ર કાર્ત્સ્ન્યેન ર્મોક્ષધર્મમુપાસસે ।
સાકલ્પં મોક્ષધર્મસ્ય શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥

નિસ્તત્વં કેવલત્વં ચ વિનાભાવં તથૈવ ચ ।
દૈવતાનિ ચ મે બ્રૂહિ દેહં યાન્યાશ્રિતાનિ વૈ ॥

તથૈવોત્ક્રાણિણઃ સ્થાનં દેહિનો વૈ વિપદ્યતઃ ।
કાલેન યદ્ધિ પ્રાપ્નોતિ સ્થાનં તત્પ્રબ્રવીહિ મે ॥

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં ચ તત્ત્વેન પૃથગ્યોગં તથૈવ ચ । અરિષ્ટાનિ ચ તત્ત્વાનિ વક્તુમર્હસિ સત્તમ ।
વિદિતં સર્વમેતત્તે પાણાવામલકં યથા ॥