મહાભારત · અધ્યાય 12.318

પાદાવધ્યાત્મમિત્યાહુર્બ્રાહ્મણાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ।
ગન્તવ્યમધિભૂતં ચ વિષ્ણુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

પાયુરધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાતત્ત્વાર્થદર્શિનઃ ।
વિસર્ગમધિભૂતં ચ મિત્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

ઉપસ્થોઽધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાયોગપ્રદર્શિનઃ ।
અધિભૂતં તથાઽનન્દો દૈવતં ચ પ્રજાપતિઃ ॥

હસ્તાવધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાસઙ્ખ્યાનદર્શિનઃ ।
કર્તવ્યમધિભૂતં તુ ઇન્દ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

વાગધ્યાત્મમિતિ પ્રાહુર્યથાશ્રુતિનિદર્શિનઃ ।
વક્તવ્યમધિભૂતં તુ વહ્નિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

ચક્ષુરધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાશ્રુતિનિદર્શિનઃ ।
રૂપમત્રાધિભૂતં તુ સૂર્યશ્ચાપ્યધિદૈવતમ્ ॥

શ્રોત્રમધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાશ્રુતિનિદર્શિનઃ ।
શબ્દસ્તત્રાધિભૂતં તુ દિશશ્ચાત્રાધિદૈવતમ્ ॥

જિહ્વામધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાશ્રુતિનિદર્શિનઃ ।
રસ એવાધિભૂતં તુ આપસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

ઘ્રાણમધ્યાત્મમિત્યાહુર્થથાશ્રુતિનિદર્શિનઃ ।
ગન્ધ એવાધિભૂતં તુ પૃથિવી ચાધિદૈવતમ્ ॥

ત્વગધ્યાત્મમિતિ પ્રાહુસ્તત્ત્વબુદ્ધિવિશારદાઃ ।
સ્પર્શમેવાધિભૂતં તુ પવનશ્ચાધિદૈવતમ્ ॥

મનોઽધ્યાત્મમિતિ પ્રાહુર્યથા શાસ્ત્રવિશારદાઃ ।
મન્તવ્યમધિભૂતં તુ ચન્દ્રમાશ્ચાધિદૈવતમ્ ॥

આહન્કારિકમધ્યાત્મમાહુસ્તત્ત્વનિદર્શિનઃ ।
અભિમાનોઽધિભૂતં તુ બુદ્ધિશ્ચાત્રાધિદૈવતમ્ ॥

બુદ્ધિરધ્યાત્મમિત્યાહુર્યથાવદભિદર્શિનઃ ।
બોદ્ધવ્યમધિભૂતં તુ ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચાધિદૈવતમ્ ॥

એષા તે વ્યક્તિતો રાજન્વિભૂતિરનુદર્શિતા ।
આદૌ મધ્યે તથાઽન્તે ચ યથા તત્ત્વેન તત્ત્વવિત્ ॥

પ્રકૃતિર્ગુણાન્વિકુરુતે સ્વચ્છન્દેનાત્મકામ્યયા ।
ક્રીડાર્થે તુ મહારાજ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

યથા દીપસહસ્રાણિ દીપાન્મર્ત્યાઃ પ્રકુર્વતે ।
પ્રકૃતિસ્તથા વિકુરુતે પુરુષસ્ય ગુણાન્બહૂન્ ॥

સત્વમાનન્દ ઉદ્રેકઃ પ્રીતિઃ પ્રાકામ્યમેવ ચ ।
સુખં શુદ્ધત્વમારોગ્યં સન્તોષઃ શ્રદ્દધાનતા ॥

અકાર્પણ્યમસંરમ્ભઃ ક્ષમા ધૃતિરહિંસતા ।
સમતા સત્યમાનૃણ્યમાર્જવં હ્રીરચાપલમ્ ॥

શૌચમાર્દવમાચારમલૌલ્યં હૃદ્યસમ્ભ્રમઃ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટવિયોગાનાં કૃતાનામવિકત્થના ॥

દાનેન ચાત્મગ્રહણમસ્પૃહત્વં પરાર્થતા ।
સર્વભૂતદયા ચૈવ સત્વસ્યૈતે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

રજોગુણાનાં સન્ઘાતો રૂપમૈશ્વર્યવિગ્રહૌ ।
અત્યાગિત્વમકારુણ્યં સુખદુઃખોપસેવનમ્ ॥

પરાપવાદેષુ રતિર્વિવાદાનાં ચ સેવનમ્ ।
અહન્કારસ્ત્વસત્કારશ્ચિન્તા વૈરોપસેવનમ્ ॥

પરિતાપોઽભિહરણં હ્રીનાશોઽનાર્જવં તથા ।
ભેદઃ પરુષતા ચૈવ કામક્રોધો મદસ્તથા ॥

દર્પો દ્વેષોઽતિમાનશ્ચ એતે પ્રોક્તા રજોગુણાઃ ।
તામસાનાં તું સન્ઘાતાન્પ્રવક્ષ્યામ્યુપધાર્યતામ્ ॥

મોહોઽપ્રકાશસ્તામિસ્રમન્ધતામિસ્રસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
મરણં ચાન્ધતામિસ્રં તામિસ્રં ક્રોધ ઉજ્યતે ॥

તમસો લક્ષણાનીહ ભક્ષણાદ્યભિરોચનમ્ ।
ભોજનાનામપર્યાપ્તિસ્તથા પેયેષ્વતૃપ્તતા ॥

ગન્ધવાસો વિહારેષુ શયનેષ્વાસનેષુ ચ ।
દિવાસ્વપ્ને વિવાદે ચ પ્રમાદેષુ ચ વૈ રતિઃ ॥

નૃત્યવાદિત્રગીતાનામજ્ઞાનાચ્છ્રદ્દધાનતા ।
દ્વેષો ધર્મવિશેષાણામેતે વૈ તામસા ગુણાઃ ॥