મહાભારત · અધ્યાય 12.316

અવ્યક્તસ્ય નરશ્રેષ્ઠ કાલસઙ્ખ્યાં નિબોધ મે ।
પઞ્ચકલ્પસહસ્રાણિ દ્વિગુણાન્યહરુચ્યતે ॥

રાત્રિરેતાવતી ચાસ્ય પ્રતિબુદ્ધો નરાધિપ ।
સૃજત્યોષધિમેવાગ્રે જીવનં સર્વદેહિનામ્ ॥

તતો બ્રહ્માણમસૃજદ્ધૈરણ્યાણ્ડસમુદ્ભવમ્ ।
સા મૂર્તિઃ સર્વભૂતાનામિત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

સંવત્સરમુષિત્વાણ્ડે નિષ્ક્રમ્ય ચ મહામુનિઃ ।
સન્દધેઽર્ધં મહીં કૃત્સ્નાં દિવમર્ધં પ્રજાપતિઃ ॥

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિજ્યેષ રાજન્વેદેષુ પઠ્યતે ।
તયોઃ શકલયોર્મધ્યમાકાશમકરોત્પ્રભુઃ ॥

એતસ્યાપિ ચ સઙ્ખ્યાનં વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ।
દશકલ્પસહસ્રાણિ પાદોનાન્યહરુચ્યતે ॥

રાત્રિમેતાવતીં ચાસ્વ પ્રાહુરધ્યાત્મચિન્તકાઃ ।
સૃજત્યહન્કારમૃષિર્ભૂતં દિવ્યાત્મકં તથા ॥

ચતુરશ્ચાપરાન્પુત્રાન્દેહાત્પૂર્વં મહાનૃષિઃ ।
તે વૈ પિતૃભ્યઃ પિતરઃ શ્રૂયન્તેં રાજસત્તમ ॥

દેવાઃ પિતૄણાં ચ સુતા દેવૈર્લોકાઃ સમાવૃતાઃ ।
ચરાચરા નરશ્રેષ્ઠ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

પરમેષ્ઠી ત્વહન્કારોઽસૃજદ્ભૂતાનિ પઞ્ચધા ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥

એતસ્યાપિ નિશામાહુસ્તૃતીયમથ કુર્વતઃ ।
પઞ્ચ કલ્પસહસ્રાણિ તાવદેવાહરુચ્યતે ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
એતે વિશેષા રાજેન્દ્ર મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ॥

યૈરાવિષ્ટાનિ ભૂતાનિ અહન્યહનિ પાર્થિવ ।
અન્યોન્યં સ્પૃહયન્ત્યેતે અન્યોન્યસ્યાહિતે રતાઃ ॥

અન્યોન્યમતિવર્તન્તે અન્યોન્યસ્પર્ધિનસ્તથા ।
તે વધ્યમાના હ્યન્યોન્યં ગુણૈર્હારિભિરવ્યયાઃ ॥

ઇહૈવ પરિવર્તન્તે તિર્યગ્યોનિપ્રવેશિનઃ ।
ત્રીણિ કલ્પસહસ્રાણિ એતેષામહરુચ્યતે ॥

રાત્રિરેતાવતી ચૈવ મનસશ્ચ નરાધિપ ।
મનશ્ચરતિ રાજેન્દ્ર ચરિતં સર્વમિન્દ્રિયૈઃ ॥

ન ચેન્દ્રિયાણિ પશ્યન્તિ મન એવાત્ર પશ્યતિ ।
ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ મનસા તુ ન ચક્ષુષા ॥

મનસિ વ્યાકુલે ચક્ષુઃ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ।
અથેન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ પશ્યન્તીત્યભિચક્ષતે ॥

મનસ્યુપરતે રાજન્નિન્દ્રિયોપરમો ભવેત્ ॥

ન ચેન્દ્રિયવ્યુપરમે મનસ્યુપરમો ભવેત્ ।
એવં મનઃ પ્રધાનાનિ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રભાવયેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષામીશ્વરં મન ઉચ્યતે ।
એતદ્વિશન્તિ ભૂતાનિ સર્વાણીહ મહાયશઃ ॥