મહાભારત · અધ્યાય 12.31

તૂષ્ણીમ્ભૂતં તુ રાજાનં શોચમાનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
તપસ્વી ધર્મતત્ત્વજ્ઞઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

પ્રજાનાં પાલનં ધર્મો રાજ્ઞાં રાજીવલોચન ।
ધર્મઃ પ્રમાણં લોકસ્ય નિત્યં ધર્મોઽનુવર્ત્યતામ્ ॥

અનુતિષ્ઠસ્વ તદ્રાજન્પિતૃપૈતામહં પદમ્ ।
બ્રાહ્મણેષુ તુ યો ધર્મઃ સ નિત્યો વેદનિશ્ચિતઃ ॥

તત્પ્રમાણં પ્રમાણાનાં શાશ્વતં ભરતર્ષભ ।
તસ્ય ધર્મસ્ય કૃત્સ્નસ્ય ક્ષત્રિયઃ પરિરક્ષિતા ॥

તથા યઃ પ્રતિહન્ત્યસ્ય શાસનં વિષયે નરઃ ।
સ બાહુભ્યાં વિનિગ્રાહ્યો લોકયાત્રાવિઘાતકઃ ॥

પ્રમાણમપ્રમાણં યઃ કુર્યાન્મોહવશં ગતઃ ।
ભૃત્યો વા યદિ વા પુત્રસ્તપસ્વી વાઽથ કશ્ચન ॥

પાપાન્સર્વૈરુપાયૈસ્તાન્નિયચ્છેચ્છાતયીત વા ।
અતોઽન્યથા વર્તમાનો રાજા પ્રાપ્નોતિ કિલ્વિષમ્ ॥

ધર્મં વિનશ્યમાનં હિ યો ન રક્ષેત્સ ધર્મહા ।
તે ત્વયા ધર્મહન્તારો નિહતાઃ સપદાનુગાઃ ॥

સ્વધર્મે વર્તમાનસ્ત્વં કિન્નુ શોચસિ પાણ્ડવ ।
રાજા હિ હન્યાદ્દદ્યાચ્ચ પ્રજા રક્ષેચ્ચ ધર્મતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ન તેઽતિશઙ્કે વચનં યદ્બ્રવીષિ તપોધન ।
અપરોક્ષો હિ તે ધર્મઃ સર્વધર્મવિદાં વર ॥

મયા ત્વવધ્યા બહવો ઘાતિતા રાજ્યકારણાત્ ।
તાનિ કર્માણિ મે બ્રહ્મન્દહન્તિ ચ પચન્તિ ચ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

ઈશ્વરો વા ભવેત્કર્તા પુરુષો વાઽપિ ભારત ।
હઠો વા વર્તતે લોકે કર્મજં વા ફલં સ્મૃતમ્ ॥

ઈશ્વરેણ નિયુક્તો હિ સાધ્વસાધુ ચ ભારત ।
કુરુતે પુરુષઃ કર્મ ફલમીશ્વરગામિ તત્ ॥

યથાહિ પુરુષશ્છિન્દ્યાદ્વૃક્ષં પરશુના વને ।
છેત્તુરેવ ભવેત્પાપં પરશોર્ન કથઞ્ચન ॥

અથવા તદુપાદાનાત્પ્રાપ્નુયાત્કર્મણઃ ફલમ્ ।
દણ્ડશસ્ત્રકૃતં પાપં પુરુષે તન્ન વિદ્યતે ॥

ન ચૈતદિષ્ટં કૌન્તેય યદન્યેન કૃતં ફલમ્ ।
પ્રાપ્નુયાદિતિ તસ્માચ્ચ ઈશ્વરે તન્નિવેશય ॥

અથાપિ પુરુષઃ કર્તા કર્મણોઃ શુભપાપયોઃ ।
ન પરો વિદ્યતે તસ્માદેવમપ્યશુભં કુતઃ ॥

ન હિ કશ્ચિત્ક્વચિદ્રાજન્દિષ્ટં પ્રતિનિવર્તતે ।
દણ્ડશસ્ત્રકૃતં પાપં પુરુષે તન્ન વિદ્યતે ॥

યદિ વા મન્યસે રાજન્હતમેકં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
એવમપ્યશુભં કર્મ ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥

અથાભિપત્તિર્લોકસ્ય કર્તવ્યા પુણ્યપાપયોઃ ।
અભિપન્નમિદં લોકે રાજ્ઞામુદ્યતદણ્ડનમ્ ॥

તથાપિ લોકે કર્માણિ સમાવર્તન્તિ ભારત ।
શુભાશુભફલં ચૈતે પ્રાપ્નુવન્તીતિ મે મતિઃ ॥

એવં પશ્ય શુભાદેશં કર્મણસ્તત્ફલં ધ્રુવમ્ ।
ત્યજ ત્વં રાજશાર્દૂલ મૈવં શોકે મનઃ કૃથા ॥

સ્વધર્મે વર્તમાનસ્ય સાપવાદેઽપિ ભારત ।
એવમાત્મપરિત્યાગસ્તવ રાજન્ન શોભનઃ ॥

વિહિતાનિ હિ કૌન્તેય પ્રાયશ્ચિત્તાનિ કર્મણામ્ ।
શરીરવાંસ્તાનિ કુર્યાદશરીરઃ પરાભવેત્ ॥

તદ્રાજઞ્જીવમાનસ્ત્વં પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યસિ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમકૃત્વા તુ પ્રેત્ય તપ્તાઽસિ ભારત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

હતાઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ભ્રાતરઃ પિતરસ્તથા ।
શ્વશુરા ગુરવશ્ચૈવ માતુલાશ્ચ પિતામહાઃ ॥

ક્ષત્રિયાશ્ચ મહાત્માનઃ સમ્બન્ધિસુહૃદસ્તથા ।
વયસ્યા ભાગિનેયાશ્ચ જ્ઞાતયશ્ચ પિતામહ ॥

બહવશ્ચ મનુષ્યેન્દ્રા નાનાદેશસમાગતાઃ ।
ઘાતિતા રાજ્યલુબ્ધેન મયૈકેન પિતામહ ॥

તાંસ્તાદૃશાનહં હત્વા ધર્મનિત્યાન્મહીક્ષિતઃ ।
અસકૃત્સોમપાન્વીરાન્ક્રિં પ્રાપ્સ્યામિ તપોધન ॥

દહ્યામ્યનિશમદ્યાપિ ચિન્તયાનઃ પુન પુનઃ ।
હીનાં પાર્થિવસિંહૈસ્તૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ પૃથિવીમિમામ્ ॥

દૃષ્ટ્વા જ્ઞાતિવધં ઘોરં હતાંશ્ચ શતશઃ પરાન્ ।
કોટિશશ્ચ નરાનન્યાન્પરિતપ્યે પિતામહ ॥

કા નુ તાસાં વરસ્ત્રીણામવસ્થાઽદ્ય ભવિષ્યતિ ।
વિહીનાનાં તુ તનયૈઃ પતિભિર્ભ્રાતૃભિસ્તથા ॥

અસ્માનન્તકરાન્ઘોરાન્પાણ્ડવાન્વૃષ્ણિસંહતાન્ ।
આક્રોશન્ત્યઃ કૃશા દીનાઃ પ્રપતિષ્યન્તિ ભૂતલે ॥

અપશ્યન્ત્યઃ પિતૄન્ભ્રાતૄન્પતીન્પુત્રાંશ્ચ યોષિતઃ ।
ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્સ્ત્રિયઃ સર્વાગમિષ્યન્તિ યમક્ષયમ્ ॥

વત્સલત્વાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ તત્ર યે નાસ્તિ સંસયઃ ।
વ્યક્તં સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ ધર્મસ્ય પ્રાપ્સ્યામઃ સ્ત્રીવધં વયમ્ ॥

તે વયં સુહૃદો હત્વા કૃત્વા પાપમનન્તકમ્ ।
નકરે નિપતિષ્યામો હ્યધઃ શિરસ એવ હ ॥

શરીરાણિ વિમોક્ષ્યામસ્તપસોગ્રેણ સત્તમ ।
આશ્રમાણાં વિશેષં ત્વમથાચક્ષ્વ પિતામહ ॥