મહાભારત · અધ્યાય 12.269

યથા પ્રવર્તિતો ધર્મસ્તુલાં ધારયતા ત્વયા ।
સ્વર્ગદ્વારં ચ વત્તિં ચ ભૂતાનામવરોત્સ્યતે ॥

કૃષ્યા હ્યન્નં પ્રભવતિ તતસ્ત્વમપિ જિવસિ ।
પશુભિશ્ચૌષધીભિશ્ચ મર્ત્યા જીવન્તિ વાણિજ ॥

તતો યજ્ઞઃ પ્રભવતિ નાસ્તિક્યમપિ જલ્પસિ ।
ન હિ વર્તેદયં લોકો વાર્તામુત્સૃજ્ય કેવલામ્ ॥
તુલાધાર ઉવાચ ।

વક્ષ્યામિ જાજલે વૃત્તિં નાસ્મિ બ્રાહ્મણ નાસ્તિકઃ ।
ન યજ્ઞં ચ વિનિન્દામિ યજ્ઞવિત્તુ સુદુર્લભઃ ॥

નમો બ્રાહ્મણ યજ્ઞાય યે ચ યજ્ઞવિદો જનાઃ ।
સ્વયજ્ઞં બ્રાહ્મણા હિત્વા ક્ષત્રયજ્ઞમનુષ્ઠિતાઃ ॥

લુબ્ધૈર્વિત્તપરૈર્બ્રહ્મન્નાસ્તિકૈઃ સમ્પ્રવર્તિતમ્ ।
વેદવાદાનભિજ્ઞાનાં સત્યાભાસમિવાનૃતમ્ ॥

ઇદં દેયમિદં દેયમિતિ નાન્યચ્ચિકીર્ષતિ ।
અતઃ સ્તૈન્યં પ્રભવતિ વિકર્માણિ ચ જાજલે ॥

યદેવ સુકૃતં હવ્યં તેન તુષ્યન્તિ દેવતાઃ । નમસ્કારેણ હવિષા સ્વાધ્યાયૈરૌષધૈસ્તથા ।
પૂજા સ્યાદ્દેવતાનાં હિ યથાશાસ્ત્રનિદર્શનમ્ ॥

ઇષ્ટાપૂર્તાદસાધૂનાં વિદુષાં જાયતે પ્રજા ।
લુબ્ધેભ્યો જાયતે લુબ્ધઃ સમેભ્યો જાયતે સમઃ ॥

યજમાના યથાઽત્માનમૃત્વિજશ્ચ તથા પ્રજાઃ ।
યજ્ઞાત્પ્રજા પ્રભવતિ નભસોઽમ્ભ ઇવામલમ્ ॥

અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિર્બ્રહ્મન્નાદિત્યમુપગચ્છતિ ।
આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥

તસ્માત્સુનિષ્ઠિતાઃ પૂર્વે સર્વાન્કામાંશ્ચ લેભિરે ।
અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી આશીર્ભિર્વીરરુધોઽભવન્ ॥

ન તે યજ્ઞેષ્વાત્મસુ વા ફલં પશ્યન્તિ કિઞ્ચન ।
શઙ્કમાનાઃ ફલં યજ્ઞે યે યજેરન્કથઞ્ચન ॥

જાનન્તઃ સર્વથા સાધુ લુબ્ધા વિત્તપ્રયોજનાઃ ।
સ સ્મ પાપકૃતાં લોકાન્ગુચ્છેદશુભકર્મણા ॥

પ્રમાણમપ્રમાણેન યઃ કુર્યાદશુભં નરઃ ।
પાપાત્મા સોઽકૃતપ્રજ્ઞઃ સદૈવેહ દ્વિજોત્તમ ॥

કર્તવ્યમિતિ કર્તવ્યં વેત્તિ વૈ બ્રાહ્મણો ભયમ્ ।
બ્રહ્મૈવ વર્તતે લોકે નૈવ કર્તવ્યતાં પુનઃ ॥

વિગુણં ચ પુનઃ કર્મ જ્યાય ઇત્યનુશુશ્રુમ્ ।
સર્વભૂતોપકારશ્ચ ફલભાવે ચ સંયમઃ ॥

સત્યયજ્ઞા દમયજ્ઞા અલુબ્ધાશ્ચાત્મવૃત્તયઃ ।
ઉત્પન્નત્યાગિનઃ સર્વે જના આસન્નમત્સરાઃ ॥

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞતત્ત્વજ્ઞાઃ સ્વયજ્ઞપરિનિષ્ઠિતાઃ ।
બ્રાહ્મં વેદમધીયન્તસ્તોષયન્ત્યપરાનપિ ॥

અખિલં દૈવતં સર્વં બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સંશ્રિતમ્ ।
તૃપ્યન્તિ તૃપ્યતો દેવાસ્તૃપ્તાઽતૃપ્તસ્ય જાજલે ॥

યથા સર્વરસૈસ્તૃપ્તો નાભિનન્દતિ કિઞ્ચન ।
તથા પ્રજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય નિત્યતૃપ્તિઃ સુખોદયા ॥

ધર્માધારા ધર્મસુખાઃ કૃત્સ્નવ્યવસિતાસ્તથા ।
અસ્તિ નસ્તત્ત્વતો ભૂય ઇતિ પ્રાજ્ઞસ્ત્વવેક્ષતે ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનિનઃ કેચિત્પરં પારં તિતીર્ષવઃ ।
અતીવ પુણ્યદં પુણ્યં પુણ્યાભિજનસંહિતમ્ ॥

યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ ચ ચ્યવન્તિ વ્યથન્તિ ચ ।
તે તુ તદ્બ્રહ્મણઃ સ્થાનં પ્રાપ્નુવન્તીહ સાત્વિકાઃ ॥

નૈવ તે સ્વર્ગમિચ્છન્તિ ન યજન્તિ યશોધનાઃ ।
સતાં વર્ત્માનુવર્તન્તે યથાબલમહિંસયા ॥

વનસ્પતીનોષધીશ્ચ ફલમૂલાનિ તે વિદુઃ ।
ન ચૈતાનૃત્વિજો લુબ્ધા યાજયન્તિ ફલાર્થિનઃ ॥

સ્વમેવ ચાર્થં કુર્વાણા યજ્ઞં ચક્રુઃ પુનર્દ્વિજાઃ ।
પરિનિષ્ઠિતકર્માણાઃ પ્રજાનુગ્રહકામ્યયા ॥

તસ્માત્તાનૃત્વિજો લુબ્ધા યાજયન્ત્યશુભાન્નરાન્ । પ્રાપયેયુઃ પ્રજાઃ સ્વર્ગે સ્વધર્માચરણેન વૈ ।
ઇતિ મે વર્તતે બુદ્ધિઃ સમા સર્વત્ર જાજલે ॥

પ્રયુઞ્જતે યેન યજ્ઞે સદા પ્રાજ્ઞા દ્વિજર્ષભાઃ ।
તેન તે દેવયાનેન પથા યાન્તિ મહામુને ॥

આવૃત્તિસ્તસ્ય ચૈકસ્ય નાસ્ત્યાવૃત્તિર્મનીષિણાઃ ।
ઉભૌ તૌ દેવયાનેન ગચ્છતો જાજલે યથા ॥

સ્વયં ચૈષામનડુહો યુઞ્જન્તિ ચ વહન્તિ ચ ।
સ્વયમુસ્રાશ્ચ દુહ્યન્તે મનઃસન્કલ્પસિદ્ધિભિઃ ॥

સ્વયં યૂપાનુપાદાય યજન્તે સ્વાપ્તદક્ષિણાઃ ।
યસ્તથા ભાવિતાત્મા સ્યાત્સ ગામાલબ્ધુમર્હતિ ॥

ઓષધીભિસ્તથા બ્રહ્મન્યજેરંસ્તે ન તાદૃશાઃ ।
શ્રદ્ધયા ગાં પુરસ્કૃત્ય તદૃતં પ્રબ્રવીમિ તે ॥

નિરાશિષમનારમ્ભં નિર્નમસ્કારમસ્તુતિમ્ ।
અક્ષીણં ક્ષીણકર્માણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

ન શ્રાવયન્ન ચ યજન્ન દદદ્બ્રાહ્મણેષુ ચ । કામ્યાં વૃત્તિં લિપ્સમાનઃ કાં ગતિં યાતિ જાજલે ।
ઇદં તુ દૈવતં કૃત્વા યથા યજ્ઞમવાપ્નુયાત્ ॥
જાજલિરુવાચ ।

[ન વૈ મુનીનાં શૃણુમઃ સ્મ તત્ત્વં પૃચ્છામિ તે વાણિજ કષ્ટમેતત્ ।
પૂર્વેપૂર્વે ચાસ્ય નાવેક્ષમાણા નાતઃ પરં તમૃષયઃ સ્થાપયન્તિ ॥

યસ્મિન્નેવાત્મતીર્થેન પશવઃ પ્રાપ્નુયુર્મખમ્.] અથ સ્મ કર્મણા કેન વાણિજ પ્રાપ્નુયાત્સુખમ્ ।
શંસ મે તન્મહાપ્રાજ્ઞ ભૃશં વૈ શ્રદ્દધામિ તે ॥
તુલાધાર ઉવાચ ।

ઉત યજ્ઞા ઉતાયજ્ઞા મસ્વં નાર્હન્તિ તે ક્વચિત્ । આજ્યેન પયસા દધ્ના સત્કૃત્યામિક્ષયા ત્વચા ।
બાલૈઃ શૃઙ્ગેણ પાદેન સમ્ભરત્યેવ ગૌર્મખમ્ ॥

પત્નીવ્રતેન વિધિના પ્રકરોતિ નિયોજયન્ ।
ઇષ્ટં તુ દૈવતં કૃત્વા યથા યજ્ઞમવાપ્નુયાત્ ॥

પુરોડાશો હિ સર્વેષાં પશૂનાં મેધ્ય ઉચ્યતે । સર્વા નદ્યઃ સરસ્વત્યઃ સર્વે પુણ્યાઃ શિલોચ્ચયાઃ ।
જાજલે તીર્થમાત્મેવ મા સ્મ દેશાતિથિર્ભવ ॥

એતાનીદૃશકાન્ધર્માનાચરન્નિહ જાજલે ।
કારણૈર્ધર્મમન્વિચ્છન્સ લોકાનાપ્નુતે શુભાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતાનીદૃશકાન્ધર્માંસ્તુલાધારઃ પ્રશંસતિ ।
ઉપપત્ત્યાઽભિસમ્પન્નાન્નિત્યં સદ્ભિર્નિષેવિતાન્ ॥