મહાભારત · અધ્યાય 12.265

ઇમે વૈ માનસાઃ સર્વે ધર્મં પ્રતિ વિશઙ્કિતાઃ ।
કોઽયં ધર્મઃ કુતો ધર્મસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

ધર્મસ્ત્વયમિહાર્થઃ કિમમુત્રાર્થોપિ વા ભવેત્ ।
ઉભયાર્થો હિ વા ધર્મસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સદાચારઃ સ્મૃતિર્વેદાસ્ત્રિવિધં ધર્મલક્ષણમ્ ।
ચતુર્થમર્થમપ્યાહુઃ કવયો ધર્મલક્ષણમ્ ॥

અવિધ્યુક્તાનિ કર્માણિ વ્યવસ્યન્ત્યુપ્તમૂષરે ।
લોકયાત્રાર્થમેવેહ ધર્મસ્ય નિયમઃ કૃતઃ ॥

ઉભયત્ર સુખોદર્ક ઇહ ચૈવ પરત્ર ચ ।
અલબ્ધ્વા નિપુણં ધર્મં પાપઃ પાપે પ્રસજ્જતિ ॥

ન ચ પાપકૃતઃ પાપાન્મુચ્યન્તે કેચિદાપદિ । અપાપવાદી ભવતિ યથા ભવતિ ધર્મવિત્ ।
ધર્મસ્ય નિષ્ઠા સ્વાચારસ્તમેવાશ્રિત્ય ચાવસેત્ ॥

યથાધર્મસમાવિષ્ટો ધનં ગૃહ્ણાતિ તસ્કરઃ ।
રમતે નિર્હરસ્તેનઃ પરવિત્તમરાજકે ॥

યદાસ્ય તદ્ધરન્ત્યન્યે તદા રાજાનમિચ્છતિ ।
તદા તેષાં સ્પૃહયતે યે વૈ તુષ્ટાઃ સ્વકૈર્ધનૈઃ ॥

અભીતઃ શુચિરભ્યેતિ રાજદ્વારમશઙ્કિતઃ ।
ન હિ દુશ્ચરિતં કિઞ્ચિદન્તરાત્મનિ પશ્યતિ ॥

સત્યસ્ય વચનં સાધુ ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્ ।
સત્યેન વિધૃતં સર્વં સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

અપિ પાપકૃતો રૌદ્રાઃ સત્યં કૃત્વા મિથઃકૃતમ્ ।
અદ્રોહમવિસંવાદં પ્રવર્તન્તે તદાશ્રયાઃ ॥

તે ચેન્મિથ્યા ધૃતિં કુર્યુર્વિનશ્યેયુરસંશયમ્ ।
ન હર્તવ્યં પરધનમિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

મન્યન્તે બલવન્તસ્તં દુર્બલૈઃ સમ્પ્રવર્તિતમ્ ।
યદા નિયતિદૌર્બલ્યમથૈષામેવ રોચતે ॥

ન હ્યત્યન્તં બલયુતા ભવન્તિ સુખિનોપિ વા ।
તસ્માદનાર્જવે બુદ્ધિર્ન કાર્યા તે કદાચન ॥

અસાધુભ્યોઽસ્ય ન ભયં ન ચૌરેભ્યો ન રાજતઃ ।
અકિઞ્ચિત્કસ્યચિત્કુર્વન્નિર્ભયઃ શુચિરાવસેત્ ॥

સર્વતઃ શઙ્કતે સ્તેનો મૃગો ગ્રામમિવેયિવાન્ ।
બહુધાઽચરિતં પાપમન્યત્રૈવાનુપશ્યતિ ॥

મુદિતઃ શુચિરભ્યેતિ સર્વતો નિર્ભયઃ સદા ।
ન હિ દુશ્ચરિતં કિઞ્ચિદાત્મનોઽન્યેષુ પશ્યતિ ॥

દાતવ્યમિત્યયં ધર્મ ઉક્તો ભૂતહિતે રતૈઃ ।
તં મન્યન્તે ધનયુતાઃ કૃપણૈઃ સમ્પ્રવર્તિતમ્ ॥

યદા નિયતિકાર્પણ્યમથૈપામવ રોચતે ।
ધનવન્તોપિ નાત્યન્તં ભવન્તિ સુખિનોપિ વા ॥

યદન્યૈર્વિહિતં નેચ્છેદાત્મનઃ કર્મ પૂરુષઃ ।
ન તત્પરેષુ કુર્વીત જાનન્નપ્રિયમાત્મનઃ ॥

યોઽન્યસ્ય સ્યાદુપપતિઃ સ કં કિં વક્તુમર્હતિ ।
યદન્યસ્ય તતઃ કુર્યાન્ન મૃષ્યેદિતિ મે મતિઃ ॥

જીવિતું યઃ સ્વયં ચેચ્છેત્કથં સોઽન્યં પ્રઘાતયેત્ ।
યદ્યદાત્મન ઇચ્છેત તત્પરસ્યાપિ ચિન્તયેત્ ॥

અતિરિક્તઃ સંવિભજેદ્ભોગૈરન્યાનકિઞ્ચનાન્ ।
એતસ્માત્કારણાદ્ધાત્રા કુસીદં સમ્પ્રવર્તિતમ્ ॥

યસ્મિંસ્તુ દેવાઃ સમયે સન્તિષ્ઠેરંસ્તથા ભવેત્ ।
અથ ચેલ્લોભસમયે સ્થિતિર્ધર્મોઽપિ શોભના ॥

સર્વં પ્રિયાભ્યુપગતં પુણ્યમાહુર્મનીષિણઃ ।
પશ્યૈતં લક્ષણોદ્દેશં ધર્માધર્મે યુધિષ્ઠિર ॥

લોકસન્ગ્રહસંયુક્તં વિધાત્રા વિહિતં પુરા ।
સૂક્ષ્મધર્માર્થનિયતં સતાં ચરિતમુત્તમમ્ ॥

ધર્મલક્ષણમાખ્યાતમેતત્તે કુરુસત્તમ ।
તસ્માદનાર્જવે બુદ્ધિર્ન તે કાર્યા કથઞ્ચન ॥