મહાભારત · અધ્યાય 12.256

યસ્માદ્ધર્માત્પરો ધર્મો વિદ્યદે નેહ કશ્ચન ।
યો વિ----- ન્પ્રબ્રવીતુ મે ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

ધર્મં તિ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણમૃષિસંસ્તુતમ્ ।
વિશિષ્ટં સર્વધર્મેભ્યસ્તમિહૈકમનાઃ શૃણુ ॥

ઇન્દ્રિયા-----પ્રમાથીનિ બુદ્ધ્યા સંયમ્ય યત્નતઃ ।
સર્વતો-------------------- ॥

મનસશ્ચેન્દ્રિયાણા ચાપ્યકાગ્ર્ય પરમં તપ ।
તજ્જ્યાયઃ સર્વધર્મેભ્યઃ સ ધર્મઃ પર ઉચ્ય ॥

તાનિ સર્વાણિ સન્ધાય મનઃષષ્ઠાનિ મેધયા ।
આત્મતૃપ્ત ઇવાસીત બહુચિન્ત્યમચિન્તયન્ ॥

ગોચરેભ્યો નિવૃત્તાનિ યદા સ્થાસ્યન્તિ વેશ્મનિ ।
તદા ત્વમાત્મનાઽત્માનં પરં દ્રક્ષ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥

સર્વાત્માનં મહાત્માનં વિધૂમમિવ પાવકમ્ ।
તં પશ્યન્તિ મહાત્માનો બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ॥

યથા પુષ્પફલોપેતો બહુશાખો મહાદ્રુમઃ ।
આત્મનો નાભિજાનીતે ક્વ મે પુષ્પં ક્વ મે ફલમ્ ॥

એવમાત્મા ન જાનીતે ક્વ ગભિષ્યે કુતસ્ત્વહમ્ ।
અન્યો હ્યત્રાન્તરાત્માઽસ્તિ યઃ સર્વમનુપશ્યતિ ॥

જ્ઞાનદીપેન દીપ્તેન પશ્યત્યાત્માનમાત્મના ।
દૃષ્ટ્વા ત્વમાત્મનાઽત્માનં નિરાત્મા ભવ સર્વવિત્ ॥

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો વિમુક્તત્વગિવોરગઃ ।
પરાં બુદ્ધિમવાપ્યેહ વિપાપ્મા વિગતજ્વરઃ ॥

સર્વતઃ પ્રવહાં ઘોરાં નદીં લોકપ્રવાહિનીમ્ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રાહવતીં મનઃસન્કલ્પરોધસમ્ ॥

લોભમોહતૃણચ્છન્નાં કામક્રોધસરીસૃપામ્ ।
સત્યતીર્થાનૃતક્ષોભાં ક્રોધપઙ્કાં સરિદ્વરામ્ ॥

અવ્યક્તપ્રભવાં શીઘ્રાં દુસ્તરામકૃતાત્મભિઃ ।
પ્રતરસ્વ નદીં બુદ્ધ્યા કામગ્રાહસમાકુલામ્ ॥

------------ તાલદ્્સ્તરામ્ ।
આત્મકમા---------જિહ્વાવર્તાં દુરાસદામ્ ॥

યાં તરન્તિ કૃતપ્રજ્ઞા ધૃતિમન્તો મનીષિણઃ ।
તાં તીર્ણઃ સર્વતોમુક્તો વિધૂતાત્માઽત્મવિચ્છુચિઃ ॥

ઉત્તમાં બુદ્ધિમાસ્થાય બ્રહ્મભૂયં ભવિષ્યસિ ।
સન્તીર્ણઃ સર્વસન્ક્લેશાન્પ્રસન્નાત્મા વિકલ્મષઃ ॥

ભૂમિષ્ઠાનીવ ભૂતાનિ પર્વતસ્થો નિશામય ।
અક્રુધ્યન્નપ્રહૃષ્યંશ્ચ અનૃશંસમતિસ્તથા ॥

તતો દ્રક્ષ્યસિ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ । એનં વૈ સર્વભૂતેભ્યો વિશિષ્ટં મેનિરે બુધાઃ ।
ધર્મં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠા મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

આત્મનો વ્યાપિનો જ્ઞાનમિદં પુત્રાનુશાસનમ્ ।
પ્રયતાય પ્રવક્તવ્યં હિતાયાનુગતાય ચ ॥

આત્મજ્ઞાનમિદં ગુહ્યં સર્વગુહ્યતમં મહત્ ।
અબ્રુવં યદહં તાત આત્મસાક્ષિકમઞ્જસા ॥

નૈવ સ્ત્રી ન પુમાનેતન્નૈવ વેદ નપુંસકમ્ ।
અદુઃખમસુખં બ્રહ્મ ભૂતભવ્યભવાત્મકમ્ ॥

નૈતજ્જ્ઞાત્વા પુમાન્સ્ત્રી વા પુનર્ભવમવાપ્નુતે ।
સ્વભાવપ્રતિપત્ત્યર્થમેતદ્ધર્મં વિધીયતે ॥

યથા મતાનિ સર્વાણિ તથૈતાનિ યથાતથા ।
કથિતાનિ મયા પુત્ર ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

તત્પ્રીતિયુક્તેન ગુણાન્વિતેન પુત્રેણ સત્પુત્ર દમાન્વિતેન ।
પૃષ્ટો હિ સમ્પ્રીતિમના યથાર્થં બ્રૂયાત્સુતસ્યેહ યદુક્તમેતત્ ॥