મહાભારત · અધ્યાય 12.23

એવમુક્તસ્તુ કૌન્તેયો ગુડાકેશેન ભારત ।
નોવાચ કિઞ્ચિત્કૌરવ્યસ્તતો દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

બીભત્સોર્વચનં સૌમ્ય સત્યમેતદ્યુધિષ્ઠિર ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટઃ પરો ધર્મઃ સ્મૃતો ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમઃ ॥

સ્વધર્મં ચર ધર્મજ્ઞ યથાશાસ્ત્રં યથાવિધિ ।
ન હિ ગાર્હસ્થ્યમુત્સૃજ્ય તવારણ્યં વિધીયતે ॥

ગૃહસ્થં હિ સદા દેવાઃ પિતરોઽતિથયસ્તથા ।
ભૃત્યાશ્ચૈવોપજીવન્તિ તાન્ભરસ્વ મહીપતે ॥

વયાંસિ પશવશ્ચૈવ ભૂતાનિ ચ જનાધિપ ।
ગૃહસ્થૈરેવ ધાર્યન્તે તસ્માચ્છ્રેષ્ઠો ગૃહાશ્રમી ॥

સોઽયં ચતુર્ણામેતેષામાશ્રમાણાં દુરાચરઃ ।
તં ચરાદ્ય વિધિં પાર્થ દુશ્ચરં દુર્બલેન્દ્રિયૈઃ ॥

વેદજ્ઞાનં ચ તે કૃત્સ્નં તપશ્ચાચરિતં મહત્ ।
પિતૃપૈતામહં રાજ્યં ધુર્યવદ્વોદ્દુમર્હસિ ॥

તપો યજ્ઞસ્તથા વિદ્યા ભૈક્ષ્યમિન્દ્રિયસંયમઃ । ધ્યાનં વિદ્યા સમુત્થાનં સન્તોષશ્ચ શ્રિયં પ્રતિ ।
તથા હ્યેકાન્તશીલત્વં તુષ્ટિર્દાનં ચ શક્તિતઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં મહારાજ ચેષ્ટા સંસિદ્ધિકારિકા ।
ક્ષત્રિયાણાં તુ વક્ષ્યામિ તવાપિ વિદિતં પુનઃ ॥

યજ્ઞો વિદ્યા સમુત્થાનમસન્તોષઃ શ્રિયં પ્રતિ ।
દણ્ડધારણમુગ્રત્વં પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ॥

વેદજ્ઞાનં તથા કૃત્સ્નં તપઃ સુચરિતં તથા ।
દ્રવિણોપાર્જનં ભૂરિ પાત્રે ચ પ્રતિપાદનમ્ ॥

એતાનિ રાજ્ઞાં કર્માણિ સુકૃતાનિ વિશામ્પતે ।
ઇમં લોકમમું ચૈવ સાધયન્તીતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

એષાં જ્યાયસ્તુ કૌન્તેય દણ્ડધારણમુચ્યતે ।
બલં હિ ક્ષત્રિયે નિત્યં બલે દણ્ડઃ સમાહિતઃ ॥

એતાશ્ચેષ્ટાઃ ક્ષત્રિયાણાં રાજન્સંસિદ્ધિકારિકાઃ ।
અપિ ગાથામિમાં ચાપિ બૃહસ્પતિરગાયત ॥

ભૂમિરેતૌ નિગિરતિ સર્પો બિલશયાનિવ ।
રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્ ॥

સુદ્યુમ્નશ્ચાપિ રાજર્ષિઃ શ્રૂયતે દણ્ડધારણાત્ ।
પ્રાપ્તવાન્પરમાં સિદ્ધિં દક્ષઃ પ્રાચેતસો યથા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ભગવન્કર્મણા કેન સુદ્યુમ્નો વસુધાધિપઃ ।
સંસિદ્ધિં પરમાં પ્રાપ્તઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તં નૃપમ્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શઙ્ખશ્ચ લિખિતશ્ચાસ્તાં ભ્રાતરૌ સંશિતવ્રતૌ ॥

તયોરાવસથાવાસ્તાં રમણીયૌ પૃથક્પૃથક્ ।
નિત્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈરુપેતૌ બાહુદામનુ ॥

તતઃ કદાચિલ્લિખિતઃ શઙ્ખસ્યાશ્રમમાગતઃ ।
યદૃચ્છયાઽથ શઙ્ખોપિ નિષ્ક્રાન્તોઽભવદાશ્રમાત્ ॥

સોઽભિગમ્યાશ્રમં ભ્રાતુશ્ચન્ક્રમઁલ્લિખિતસ્તદા ।
ફલાનિ શાતયામાસ સમ્યક્પરિણતાન્યુત ॥

તાન્યુપાદાય વિસ્રબ્ધો ભક્ષયામાસ સ દ્વિજઃ ।
તસ્મિંશ્ચ ભક્ષયત્યેવ શઙ્ખોઽપ્યાશ્રમમાગતઃ ॥

ભક્ષયન્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા શઙ્ખો ભ્રાતરમબ્રવીત્ ।
કુતઃ ફલાન્યવાપ્તાનિ હેતુના કેન ખાદસિ ॥

સોઽબ્રવીદ્ધાતરં જ્યેષ્ઠમુપસૃત્યાભિવાદ્ય ચ ।
ઇત એવ ગૃહીતાનિ મયેતિ પ્રહસન્નિવ ॥

તમબ્રતીત્તથા શઙ્ખસ્તીવ્રરોષસમન્વિતઃ ।
સ્તેયં ત્વયા કૃતમિદં ફલાન્યાદદતા સ્વયમ્ ॥

ગચ્છ રાજાનમાસાદ્ય સ્વકર્મ કથયસ્વ વૈ ।
અદત્તાદાનમેવં હિ કૃતં પાર્થિવસત્તમ ॥

સ્તેનં માં ત્વં વિદિત્વા ચ સ્વધર્મમનુપાલય ।
શીઘ્રં ધારય ચોરસ્ય મમ દણ્ડં નરાધિપ ॥

ઇત્યુક્તસ્તસ્ય વચનાત્સુદ્યુમ્ન સ નરાધિપમ્ ।
અભ્યગચ્છન્મહાબાહો લિખિતઃ સંશિતવ્રતઃ ॥

સુદ્યુમ્નસ્ત્વન્તપાલેભ્યઃ શ્રુત્વા લિખિતમાગતમ્ ।
અભ્યગચ્છત્સહામાત્યઃ પદ્ભ્યામેવ જનેશ્વરઃ ॥

તમબ્રવીત્સમાગમ્ય સ રાજા ધર્મવિત્તમમ્ ।
કિમાગમનમાચક્ષ્વ ભગવન્કૃતમેવ તત્ ॥

એવમુક્તઃ સ વિપ્રર્ષિઃ સુદ્યુમ્નમિદમબ્રવીત્ ।
પ્રતિશ્રુત્ય કરિષ્યેતિ શ્રુત્વા તત્કર્તુમર્હસિ ॥

અનિસૃષ્ટાનિ ગુરુણા ફલાનિ મનુજર્ષભ ।
ભક્ષિતાનિ મહારાજ તત્ર માં શાધિ માચિરમ્ ॥
સુદ્યુમ્ન ઉવાચ ।

પ્રમાણં ચેન્મતો રાજા ભવતો દણ્ડધારણે ।
અનુજ્ઞાયામપિ તથા હેતુઃ સ્યાદ્બ્રાહ્મણર્ષભ ॥

સ ભવાનભ્યનુજ્ઞાતઃ શુચિકર્મા મહાવ્રતઃ ।
બ્રૂહિ કામાનતોઽન્યાંસ્ત્વં કરિષ્યામિ હિ તે વચઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

સઞ્છન્દ્યમાનો બ્રહ્મર્ષિઃ પાર્થિવેન મહાત્મના ।
નાન્યં સ વરયામાસ તસ્માદ્દણ્ડાદૃતે વરમ્ ॥

તતઃ સ પૃથિવીપાલો લિખિતસ્ય મહાત્મનઃ ।
કરૌ પ્રચ્છેદયામાસ ધૃતદણ્ડો જગામ સઃ ॥

સ ગત્વા ભ્રાતરં શઙ્ખમાર્તરૂપોઽબ્રવીદિદમ્ ।
ધૃતદણ્ડસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ભવાંસ્તત્ક્ષન્તુમર્હતિ ॥
શઙ્ખ ઉવાચ ।

ન કુપ્યે તવ ધર્મજ્ઞ ન ત્વં દૂષયસે મમ । સુનિર્મલં કુલં બ્રહ્મન્નસ્મિઞ્જગતિ વિશ્રુતમ્ ।
ધર્મસ્તુ તે વ્યતિક્રાન્તસ્તતસ્તે નિષ્કૃતિઃ કૃતા ॥

ત્વં ગત્વા બાહુદાં શીઘ્રં તર્પયસ્વ યથાવિધિ ।
દેવાનૃષીન્પિતૃંશ્ચૈવ મા ચાધર્મે મનઃ કૃથાઃ ॥

બ્રહ્મહત્યાં સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમમ્ । મહાન્તિ પાતકાન્યાહુઃ સંયોગં ચૈવ તૈઃ સહ ॥

ન સ્તેયસદૃશં બ્રહ્મન્મહાપાતકમસ્તિ હિ ।
જગત્યસ્મિન્મહાભાગ બ્રહ્મહત્યાસમં હિ તત્ ॥

સર્વપાતકિનાં બ્રહ્મન્દણ્ડઃ શારીર ઉચ્યતે ।
તસ્કરસ્ય વિશેષેણ નાન્યો દણ્ડો વિધીયતે ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાઽપિ વૈશ્યઃ શૂદ્રોઽથવા દ્વિજ ।
સર્વે કામકૃતે પાપે હન્તવ્યા ન વિચારણા ॥

રાજભિર્ધૃતદણ્ડા વૈ કૃત્વા પાપાનિ માનવાઃ ।
નિર્મલાઃ સ્વર્ગમાયાન્તિ સન્તઃ સુકૃતિનો યથા ॥

ઉદ્ધૃતં નઃ કુલં બ્રહ્મન્નાજ્ઞાદણ્ડે ધૃતે ત્વયિ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શઙ્ખસ્ય લિખિતસ્તદા ।
અવગાહ્યાપગાં પુણ્યામુદકાર્થં પ્રચક્રમે ॥

પ્રાદુરાસ્તાં તતસ્તસ્ય કરૌ જલજસન્નિભૌ ।
તતઃ સ વિસ્મિતો ભ્રાતુર્દર્શયામાસ તૌ કરૌ ॥

તતસ્તમબ્રવીચ્છઙ્ખસ્તપસેદં કૃતં મયા ।
મા ચ તેઽવ વિશઙ્કા ભૂદ્દૈવમત્ર વિધીયતે ॥
લિખિત ઉવાચ ।

કિન્તુ નાહં ત્વયા પૂતઃ પૂર્વમેવ મહાદ્યુતે ।
યસ્ય તે તપસો વીર્યમીદૃશં દ્વિજસત્તમ ॥
શઙ્ખ ઉવાચ ।

એવમેતન્મયા કાર્યં નાહં દણ્ડધરસ્તવ ।
સ ચ પૂતો નરપતિસ્ત્વં ચાપિ પિતૃભિઃ સહ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

સ રાજા પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ શ્રેયાન્વૈ તેન કર્મણા ।
પ્રાપ્તવાન્પરમાં સિદ્ધિં દક્ષઃ પ્રાચેતસો યથા ॥

એષ ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ।
ઉત્પથેભ્યો મહારાજ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥

ભ્રાતુરસ્ય હિતં વાક્યં શૃણુ ધર્મજ્ઞસત્તમ ।
દણ્ડ એવ હિ રાજેન્દ્ર ક્ષત્રધર્મો ન મુણ્ડનમ્ ॥