મહાભારત · અધ્યાય 12.231

પુનેરવ તુ સં શક્રઃ અહસન્નિદમબ્રવીત્ ।
નિશ્વસન્તં યથા ગાયં પ્રત્યાહારાય ભારત ॥

યથજ્ઞાનસહસ્રેણ જ્ઞાતિભિઃ પરિવારિતઃ ।
લોકાન્યતાપયન્તર્વાન્યાસ્યસ્માનવિતર્કયન્ ॥

દૃષ્ટ્વા સુકૃષ્ણાં ચેમાગયસ્થામાત્મનો બલે ।
જ્ઞાતિમિત્રપરિત્યક્તઃ શોચસ્યાહો ન શોચસિ ॥

પ્રીતિં પ્રાપ્યાતુલાં પૂર્વં લોકાંશ્ચાત્મવશે સ્થિતાન્ ।
વિનિપાતમિમં ચાદ્ય શોચસ્યાહો ન શોચસિ ॥
બલિરુવાચ ।

ગર્વં હિત્વા તથા માનં દેવરાજ શૃણુષ્વ મે ।
મયા ચ ત્વાઽનુસદ્ભાવં પૂર્વમાચરિતં મહત્ ॥

અવશ્યકાલપર્યાયમાત્મનઃ પરિવર્તનમ્ । અવિદઁલ્લોકમાહાત્મ્યં------- ॥

અનિત્યમુપલક્ષ્યેહ કાલપર્યાયમાત્મનઃ ।
તસ્માચ્છક્ર ન શોચામિ સર્વં હ્યેવેદમન્તવત્ ॥

અન્તવન્ત ઇમે દેહા ભૂતાનાં ચ સુરાધિપ ।
તેન શક્ર ન શોચામિ નાપરાધાદિદં મમ ॥

જીવિતં ચ શરીરં ચ જાત્યા વૈ સહ જાયતે ।
ઉભે સહ વિવર્ધેતે ઉભે સહ વિનશ્યતઃ ॥

ન હીદૃશમહમ્ભાવમવશઃ પ્રાપ્ય કેવલમ્ ।
યદેવમભિજાનામિ કા વ્યથા મે વિજાનતઃ ॥

ભૂતાનાં નિધનં નિષ્ઠા સ્રોતસામિવ સાગરઃ ।
નૈતત્સમ્યગ્વિજાનન્તો નરા મુહ્યન્તિ વજ્રધૃત્ ॥

યે ત્વેવં નાભિજાનન્તિ રજોમોહપરાયણાઃ ।
તે કૃચ્છ્રં પ્રાપ્ય સીદન્તિ બુદ્ધિર્યેષાં પ્રણશ્યતિ ॥

બુદ્ધિલાભાત્તુ પુરુષઃ સર્વં તુદતિ કિલ્વિષમ્ ।
વિપાપ્મા લભતે સત્વં સત્વસ્થઃ સમ્પ્રસીદતિ ॥

તતસ્તુ યે નિવર્તન્તે જાયન્તે વા પુનઃ પુનઃ ।
કૃપણાઃ પરિતપ્યન્તે તૈરર્થૈરભિચોદિતાઃ ॥

અર્થસિદ્ધિમનર્થં ચ જીવિતં મરણં તથા ।
સુખં દુઃખં ફલં ચૈવ ન દ્વેષ્મિ ન ચ કામયે ॥

હતં હન્તિ હતો હ્યેવ યો નરો હન્તિ કઞ્ચન ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો યશ્ચ હન્તિ હતશ્ચ યઃ ॥

હત્વા જિત્વા ચ મઘવન્યઃ કશ્ચિત્પુરુષાયતે ।
અકર્તા હ્યેવ ભવતિ કર્તા હ્યેવ કરોતિ તત્ ॥

કો હિ લોકસ્ય કુરુતે વિનાશપ્રભવાવુભૌ ।
કૃતં હિ તત્કૃતેનૈવ કર્તા તસ્યાપિ ચાપરઃ ॥

પૃથિવી જ્યોતિરાકાશમાપો વાયુશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ તત્ર કા પરિદેવના ॥

મહાવિદ્યોઽલ્પવિદ્યશ્ચ બલવાન્દુર્બલશ્ચ યઃ ।
દર્શનીયો વિરૂપશ્ચ સુભગો દુર્ભગશ્ચ યઃ ॥

સર્વં કાલઃ સમાદત્તે ગમ્ભીરઃ સ્વેન તેજસા ।
તસ્મિન્કાલવશં પ્રાપ્તે કા વ્યથા મે વિજાનતઃ ॥

દગ્ધમેવાનુદહતે હતમેવાનુહન્યતે ।
નશ્યતે નષ્ટમેવાગ્રે લબ્ધવ્યં લભતે નરઃ ॥

નાસ્ય દ્વીપઃ કુતઃ પારો નાવારઃ સમ્પ્રદૃશ્યતે ।
નાન્તમસ્ય પ્રપશ્યામિ વિધેર્દિવ્યસ્ય ચિન્તયન્ ॥

યદિ મે પશ્યતઃ કાલો ભૂતાનિ ન વિનાશયેત્ ।
સ્યાન્મે હર્ષશ્ચ દર્પશ્ચ ક્રોધશ્ચૈવ શચીપતે ॥

તુષભક્ષં તુ માં જ્ઞાત્વા પ્રવિવિક્તજને ગૃહે ।
બિભ્રતં ગાર્દભં રૂપમાગત્ય પરિગર્હસે ॥

ઇચ્છન્નહં વિકુર્યાં હિ રૂપાણિ બહૃધાઽત્મનઃ ।
વિભીષણાનિ યાનીક્ષ્ય પલાયેથાસ્ત્વમેવ મે ॥

કાલઃ સર્વં સમાદત્તે કાલઃ સર્વં પ્રયચ્છતિ ।
કાલેન વિહિતં સર્વં મા કૃથાઃ શક્ર પૌરુષમ્ ॥

પુરા સર્વં પ્રવ્યથિતં મયિ ક્રુદ્ધે પુરન્દર । વિદ્રવન્તિ ત્વયા સાર્ધં સર્વ એવ દિબૌકસઃ ॥

અવૈમિ ત્વસ્ય લોકસ્ય કર્મં શક્ર સનાતનમ્ ।
ત્વમપ્યેવમવેક્ષસ્વ માઽત્મના વિસ્મગં ગમઃ ॥

પ્રભવશ્ચ પ્રભાવશ્ચ નાત્મસંસ્થઃ કદાચન । કૌમારમેવ તે ચિત્તં તથૈવાદ્ય યથા પુરા ।
સમવેક્ષસ્વ મઘવન્બુદ્ધિં વિન્દસ્વ નૈષ્ઠિકીમ્ ॥

દેવા મનુષ્યાઃ પિતરો ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ ।
આસન્સર્વે મમ વશે તત્સર્વં વેત્થ વાસવ ॥

નમસ્તસ્યૈ દિશેઽપ્યસ્તુ યસ્યાં વૈરોચનો બલિઃ ।
ઇતિ મામભ્યપદ્યન્ત બુદ્ધિમાત્સર્યમોહિતાઃ ॥

નાહં તદનુશોચામિ નાત્મભ્રંશં શચીપતે ।
એવં મે નિશ્ચિતા બુદ્ધિઃ શાસ્તુસ્તિષ્ઠામ્યહં વશે ॥

દૃશ્યતે હિ કુલે જાતો દર્શનીયઃ પ્રતાપવાન્ ।
દુઃખં જીવન્સહામાત્યો ભવિતવ્યં હિ તત્તથા ॥

દૌષ્કુલેયસ્તથા મૂઢો દુર્જાતઃ શક્ર દૃશ્યતે ।
સુખં જીવન્સહામાત્યો ભવિતવ્યં હિ તત્તથા ॥

કલ્યાણી રૂપસમ્પન્ના દુર્ભગા શક્ર દૃશ્યતે ।
અલક્ષણા વિરૂપા ચ સુભગા દૃશ્યતે પરા ॥

નૈતદસ્મત્કૃતં શક્ર નૈતચ્છક્ર ત્વયા કૃતમ્ ।
યત્તમેવં ગતો વજ્રિન્યચ્ચાપ્યેવં ગતા વયમ્ ॥

ન કર્મ તવ નાન્યેષાં કુતો મમ શતક્રતો ।
ઋદ્ધિર્વાઽપ્યથવા નર્દ્ધિઃ પર્યાયકૃતમેવ તત્ ॥

પશ્યામિ ત્વાં વિરાજન્તં દેવરાજમવસ્થિતમ્ ।
શ્રીમન્તં દ્યુતિમન્તં ચ ગર્જમાનં મમોપરિ ॥

એવં નૈવ ન ચેત્કાલો મામાક્રમ્ય સ્થિતો ભવેત્ ।
પાતયેયમહં ત્વાઽદ્ય સવજ્રમપિ મુષ્ટિના ॥

ન તુ વિક્રમકાલોઽયં શાન્તિકાલોઽયમાગતઃ ।
કાલઃ સ્થાપયતે સર્વં કાલઃ પચતિ વૈ તથા ॥

માં ચેદભ્યાગતઃ કાલો દાનવેશ્વરમૂર્જિતમ્ ।
ગર્જન્તં પ્રતપન્તં ચ કમન્યં નાગમિષ્યતિ ॥

દ્વાદશાનાં તુ ભવતામાદિત્યાનાં મહાત્મનામ્ ।
તેજાંસ્યેકેન સર્વેષાં દેવરાજ ધૃતાનિ મે ॥

અહમેવોદ્વહામ્યાપો વિસૃજામિ ચ વાસવ ।
તપામિ ચૈવ ત્રૈલોક્યં વિદ્યોતામ્યહમેવ ચ ॥

સંરક્ષામિ વિલુમ્પામિ દદામ્યહમથાદદે ।
સંયચ્છામિ નિયચ્છામિ લોકેષુ પ્રભુરીશ્વરઃ ॥

તદદ્ય વિનિવૃત્તં મે પ્રભુત્વમમરાધિપ ।
કાલસૈન્યાવગાઢસ્ય સર્વં ન પ્રતિભાતિ મે ॥

નાહં કર્તા ન ચૈવ ત્વં નાન્યઃ કર્તા શચીપતે ।
પર્યાયેણ હિ ભુજ્યન્તે લોકાઃ શક્ર યદૃચ્છયા ॥

માસમાસાર્ધવેશ્માનમહોરાત્રાભિસંવૃતમ્ ।
ઋતુદ્વારં વાયુમુખમાયુર્વેદવિદો જનાઃ ॥

આહુઃ સર્વમિદં ચિન્ત્યં જનાઃ કેચિન્મનીષયા । અનિત્યપઞ્ચવર્ષાણિ ષષ્ઠો દૃશ્યતિ દેહિનામ્ ॥

અસ્યાઃ પઞ્ચૈવ ચિન્તાયાઃ પર્યેષ્યામિ ચ પઞ્ચધા । તતસ્તાનિ ન પશ્યામિ કાલે તમપિ વૃત્રહન્ ॥

ગમ્ભીરં ગહનં બ્રહ્મ મહત્તોયાર્ણવં યથા ।
અનાદિનિધનં ચાહુરક્ષરં ક્ષરમેવ ચ ॥

સત્ત્વેષુ લિઙ્ગમાવિશ્ય નિર્લિઙ્ગમપિ તત્સ્વયમ્ ।
મન્યન્તે ધ્રુવમેવૈનં યે જનાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

યમિન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ નાનુપશ્યન્તિ પઞ્ચધા । તં કાલમિતિ જાનીહિ યસ્ય સર્વમિદં વશે ॥

ભૂતાનાં તુ વિષર્યાસં કુરુતે ભગવાનિતિ ।
ન હ્યેતાવદ્ભવેદ્ગ્રામ્યં ન યસ્માત્પ્રભવેત્પુનઃ ॥

ગતિં હિ સર્વભૂતાનામગત્વા ક્વ ગમિષ્યતિ ।
યો ધાવતા ન હાતવ્યસ્તિષ્ઠન્નપિ ન હીયતે ॥

તમિન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ નાનુપશ્યન્તિ પઞ્ચધા ।
આહુશ્ચૈનં કેચિદગ્નિં કેચિદાહુઃ પ્રજાપતિમ્ ॥

ઋતૂન્માસાર્ધમાસાંશ્ચ દિવસાંશ્ચ ક્ષણાંસ્તથા ।
પૂર્વાહ્ણમપરાહ્ણં ચ મધ્યાહ્નમપિ ચાપરે ॥

મુહૂર્તમપિ ચૈવાહુરેકં સન્તમનેકધા ।
તં કાલમિતિ જાનીહિ યસ્ય સર્વમિદં વશે ॥

બહૂનીન્દ્રસહસ્રાણિ સમતીતાનિ વાસવ ।
બલવીર્યોપપન્નાનિ યથૈવ ત્વં શચીપતે ॥

ત્વામપ્યતિબલં શક્ર દેવરાજં બલોત્કટમ્ ।
પ્રાપ્તે કાલે મહાવીર્યઃ કાલઃ સંશમયિષ્યતિ ॥

ય ઇદં સર્વમાદત્તે તસ્માચ્છક્ર સ્થિરો ભવ ।
મયા ત્વયા ચ પૂર્વૈશ્ચ ન સ શક્યોઽતિવર્તિતુમ્ ॥

યામેતાં પ્રાપ્ય જાનીષે રાજ્યશ્રિયમનુત્તમામ્ ।
સ્થિતા મયીતિ તન્મિથ્યા નૈષા હ્યેકત્ર તિષ્ઠતિ ॥

સ્થિતા હીન્દ્રસહસ્રેષુ ત્વદ્વિશિષ્ટતમેષ્વિયમ્ ।
માં ચ લોલા પરિત્યજ્ય ત્વામગાદ્વિબુધાધિપ ॥

મૈવં શક્ર પુનઃ કાર્ષીઃ શાન્તો ભવિતુમર્હસિ । ત્વામપ્યેવંવિધં જ્ઞાત્વા ક્ષિપ્રમન્યં ગમિષ્યતિ ।
કાલેન ચોદિતા શક્ર મા તે ગર્વઃ શતક્રતો ॥

ક્ષમસ્વ કાલયોગં તમાગતં વિદ્ધિ દેવપ ।
નિર્લજ્જશ્ચૈવ કસ્માત્ત્વં દેવરાજ વિકત્થસે ॥

સર્વાસુરાણામધિપઃ સર્વદેવભયન્કરઃ । જિતવાન્બ્રહ્મણો લોકં કો વિદ્યાદાગતં ગતિમ્ ॥