મહાભારત · અધ્યાય 12.215

રજસા સાધ્યતે મોહસ્તમશ્ચ ભરતર્ષભ ।
ક્રોધલોભૌ ભયં દર્પ એતેષાં સાદનાચ્છુચિઃ ॥

પરમં પરમાત્માનં દેવમક્ષયમવ્યયમ્ ।
વિષ્ણુમવ્યક્તસંસ્થાનં વિદુસ્તં દેવસત્તમમ્ ॥

તસ્ય માયાપિનદ્ધાઙ્ગા જ્ઞાન ભ્રષ્ટા નિરાશિષઃ ।
માનવા જ્ઞાનસમ્મોહાત્તતઃ કામં પ્રયાન્તિ વૈ ॥

કામાત્ક્રોધમવાપ્યાથ લોભમોહૌ ચ માનવાઃ ।
માનદર્પાવહન્કારમહન્કારાત્તતઃ ક્રિયાઃ ॥

ક્રિયાભિઃ સ્નેહસમ્બન્ધઃ સ્નેહાચ્છોકમનન્તરમ્ ।
અથ દુઃખસમારમ્ભા જરાજન્મકૃતક્ષણાઃ ॥

જન્મતો ગર્ભવાસં તુ શુક્રશોણિતસમ્ભવમ્ ।
પુરીષમૂત્રવિક્લેદં શોણિતપ્રભવાવિલમ્ ॥

તૃષ્ણાભિભૂતસ્તૈર્વદ્ધસ્તાનેવાભિપરિપ્લવન્ । તથા નરકગર્તસ્થસ્તૃષ્ણારજ્જુભિરાચિતઃ ।
પુણ્યપાપપ્રણુન્નાઙ્ગો જાયતે સ યથા કૃમિઃ ॥

મશકૈર્મત્કુણૈર્દષ્ટસ્તથા ચિત્રવધાર્દિતઃ ।
નાનાવ્યાધિભિરાકીર્ણઃ કથઞ્ચિદ્યૌવનં ગતઃ ॥

કૂર્મોત્સૃજતિ ભૂયશ્ચ રજ્જુઃ સ્વસ્વમુખેપ્સયા ।
યોષિતં નરકં ગૃહ્ય જન્મકર્મવશાનુગઃ ॥

પુરક્ષેત્રનિમિત્તં યદ્દુઃખં વક્તું ન શક્યતે ।
કસ્તત્ર નિન્દકશ્ચૈવ નરકે પચ્યતે ભૃશમ્ ॥

વાર્ધક્યમનુલઙ્ઘેત તત્ર કર્મારભેત્પુનઃ ।
ભગવાન્સંસ્તુતઃ પશ્ચાત્કિં પ્રવક્ષ્યામિ તે ભૃશમ્ ॥

સંસારતન્ત્રવાહિન્યસ્તત્ર બુદ્ધ્યેત યોષિતઃ । પ્રકૃત્યાઃ ક્ષેત્રભૂતાસ્તા નરાઃ ક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણાઃ ।
તસ્માદેવાવિશેષેણ નરોઽતીયાદ્વિશેષતઃ ॥

કૃત્યા હ્યેતા ઘોરરૂપા મોહયન્ત્યવિચક્ષણાન્ ।
રજસ્યન્તર્હિતા મૂર્તિરિન્દ્રિયાણાં સનાતની ॥

તસ્માત્તર્ષાત્મકાદ્રાગાદ્બીજાજ્જાયન્તિ જન્તવઃ । સ્વદેહજાનસ્વસઞ્જ્ઞાન્યદ્વદઙ્ગાત્કૃમીંસ્ત્યજેત્ ।
સ્વસઞ્જ્ઞાનસ્વકાંસ્તદ્વત્સુતસઞ્જ્ઞાન્કૃમીંસ્ત્યજેત્ ॥

શુક્રતો રસતશ્ચૈવ દેહાજ્જાયન્તિ જન્તવઃ ।
સ્વભાવાત્કર્મયોગાદ્વા તાનુપેક્ષેત બુદ્ધિમાન્ ॥

રજસ્તમસિ પર્યસ્તં સત્વં ચ રજસિ સ્થિતમ્ ।
જ્ઞાનાધિષ્ઠાનમજ્ઞાનં બુદ્ધ્યંહન્કારલક્ષણમ્ ॥

તદ્બીજં દેહિનામાદ્દુસ્તદ્બીજં જીવસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
કર્મણા કાલયુક્તેન સંસારપરિવર્તનમ્ ॥

રમત્યયં યથા સ્વપ્ને મનસા દેહવાનિવ ।
કર્મગર્ભૈર્ગુણૈર્દેહી ગર્ભે તદુપલભ્યતે ॥

કર્મણા બીજભૂતેન ચોદ્યતે યદ્યદિન્દ્રિયમ્ ।
જાયતે તદહન્કારાદ્રાગયુક્તેન ચેતસા ॥

શબ્દરાગાચ્છ્રોત્રમસ્ય જાયતે ભાવિતાત્મનઃ ।
રૂપરાગાત્તથા ચક્ષુર્ઘ્રાણં ગન્ધજિઘૃક્ષયા ॥

સંસ્પર્શેભ્યસ્તથા વાયુઃ પ્રાણાપાનવ્યપાશ્રયઃ ।
વ્યાનોદાનૌ સમાનશ્ચ પઞ્ચધા દેહયાપનમ્ ॥

સઞ્જાતૈર્જાયતે ગાત્રૈઃ કર્મજૈર્બ્રહ્મણા વૃતઃ ।
દુઃખાદ્યન્તૈર્દુઃખમધ્યૈર્નરઃ શારીરમાનસૈઃ ॥

દુઃખં વિદ્યાદુપાદાનાદભિમાનાચ્ચ વર્ધતે ।
ત્યાગાત્તેભ્યો નિરોધઃ સ્યાન્નિરોધજ્ઞો વિમુચ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયાણાં રજસ્યેવ પ્રલયપ્રભવાવુભૌ ।
પરીક્ષ્ય સઞ્ચરેદ્વિદ્વાન્યથાવચ્છાસ્ત્રચક્ષુષા ॥

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાન્નોપસર્પન્ત્યતર્ષુલમ્ ।
જ્ઞાનૈશ્ચ કરણૈર્દેહી ન દેહં પુનનર્હતિ ॥