મહાભારત · અધ્યાય 12.206

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ પુણ઼્ડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ ।
કર્તારમકૃતં વિષ્ણું ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયમ્ ॥

નારાયણં હૃષીકેશં ગોવિન્દમપરાજિતમ્ ।
તત્ત્વેન ભરતશ્રેષ્ઠ શ્રોતુમિચ્છામિ કેશવમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શ્રુતોઽયમર્થો રામસ્ય જામદગ્ન્યસ્ય જલ્પતઃ ।
નારદસ્ય ચ દેવર્ષેઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય ચ ॥

અસિતો દેવલસ્તાત વાલ્મીકિશ્ચ મહાતપાઃ ।
માર્કણ્ડેયશ્ચ ગોવિન્દે કથયન્ત્યદ્ભુતં મહત્ ॥

કેશવસ્ય મયા રાજન્ન શક્યા વર્ણિતું ગુણાઃ । ઈદૃશોઽસૌ હૃષીકેશો વાસુદેવઃ પરાત્પરઃ ॥

કેશવો ભરતશ્રેષ્ઠ ભગવાનીશ્વરઃ પ્રભુઃ ।
પુરુષઃ સર્વમિત્યેવ શ્રૂયતે બહુધા વિભુઃ ॥

કિન્તુ યાનિ વિદુર્લોકે બ્રાહ્મણાઃ શાર્ઙ્ગધન્વનિ ।
મહાત્મનિ મહાબાહો શૃણુ તાનિ યુધિષ્ઠિર ॥

યાનિ ચાહુર્મનુષ્યેન્દ્ર યે પુરાણવિદો જનાઃ ।
શ્રુત્વા સર્વાણિ ગોવિન્દો કીર્તયિષ્યામિ તાન્યહમ્ ॥

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ ।
વાયુર્જ્યોતિસ્તથા ચાપઃ ખં ચ ગાં ચાન્વકલ્પયત્ ॥

સ સૃષ્ટ્વા પૃથિવીં ચૈવ સર્વભૂતેશ્વરઃ પ્રભુઃ ।
અપ્સ્વેવ શયનં ચક્રે મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ ॥

સર્વતેજોમયસ્તસ્મિઞ્શયાનઃ શયને શુભે ।
સોઽગ્રજં સર્વભૂતાનાં સન્કર્ષણમચિન્તયત્ ॥

આશ્રયં સર્વભૂતાનાં મનસેતીહ શુશ્રુમ્ ।
સ ધારયતિ ભૂતાનિ ઉભે ભૂતભવિષ્યતી ॥

પ્રદ્યુમ્નમસૃજત્તસ્માત્સર્વતેજઃ પ્રકાશકમ્ ।
અનિરુદ્ધસ્તતો જજ્ઞે સર્વશક્તિર્મહાદ્યુતિઃ ॥

અપ્સુ વ્યોમગતઃ શ્રીમાન્યોગનિદ્રામુપેયિવાન્ । તસ્માત્સઞ્જજ્ઞિરે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
લયસ્થિત્યન્તકર્માણસ્રયસ્તે સુમહૌજસઃ ॥

તતસ્તસ્મિન્મહાબાહૌ પ્રાદુર્ભૂતે મહાત્મનિ ।
ભાસ્કરપ્રતિમં દિવ્યં નાભ્યાં પદ્મમજાયત ॥

સ તત્ર ભગવાન્દેવઃ પુષ્કરે ભ્રાજયન્દિશઃ ।
બ્રહ્મા સમભવત્તાત સર્વભૂતપિતામહઃ ॥

તસ્મિન્નપિ મહાબાહૌ પ્રાદુર્ભૂતે મહાત્મનિ ।
તમસઃ પૂર્વજો જજ્ઞે મધુર્નામ મહાસુરઃ ॥

તમુગ્રમુગ્રકર્માણમુગ્રાં બુદ્ધિં સમાસ્થિતમ્ ।
બ્રહ્મણોપચિતિં કુર્વઞ્જઘાન પુરુષોત્તમઃ ॥

તસ્ય તાત વધાત્સર્વે દેવદાનવમાનવાઃ ।
મધુસૂદનમિત્યાહુરૃષભં સર્વસાત્વતામ્ ॥

બ્રહ્માઽનુસસૃજે પુત્રાન્માનસાન્દક્ષસપ્તમાન્ ।
મરીચિમત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ॥

મરીચિઃ કશ્યપં તાત પુત્રમગ્રજમગ્રજઃ ।
માનસં જનયામાસ તૈજસં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાત્સસૃજે બ્રહ્મા મરીચેરપિ પૂર્વજમ્ ।
સોઽભવદ્ભરતશ્રેષ્ઠ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

તસ્ય પૂર્વમજાયન્ત દશ તિસ્રશ્ચ ભારત ॥
પ્રજાપતેર્દુહિતરસ્તાસાં જ્યેષ્ઠાઽભવદ્દિતિઃ ॥

સર્વધર્મવિશેષજ્ઞઃ પુણ્યકીર્તિર્મહાયશાઃ ।
મારીચઃ કશ્યપસ્તાત સર્વાસામભવત્પતિઃ ॥

ઉત્પાદ્ય તુ મહાભાગસ્તાસામવરજા દશ ।
દદૌ ધર્માય ધર્મજ્ઞો દક્ષ એવ પ્રજાપતિઃ ॥

ધર્મસ્ય વસવઃ પુત્રા રુદ્રાશ્ચામિતતેજસઃ ।
વિશ્વેદેવાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ મરુત્વન્તશ્ચ ભારત ॥

અપરાશ્ચ યવીયસ્યસ્તાભ્યોઽન્યાઃ સપ્તવિંશતિઃ ।
સોમસ્તાસાં મહાભાગઃ સર્વાસામભવત્પતિઃ ॥

ઇતરાસ્તુ વ્યજાયન્ત ગન્ધવોસ્તુરગાન્દ્વિજાન્ ।
ગાશ્ચ કિમ્પુરુષાન્મત્સ્યાનુદ્ભિજ્જાંશ્ચ વનસ્પતીન્ ॥

આદિત્યાનદિતિર્જજ્ઞે દેવશ્રેષ્ઠાન્મહાબલાન્ ।
તેષાં વિષ્ણુર્વામનોઽભૂદ્ગોવિન્દશ્ચાભવત્પ્રભુઃ ॥

તસ્ય વિક્રમણાચ્ચાપિ દેવાનાં શ્રીર્વ્યવર્ધત ।
દાનવાશ્ચ પરાભૂતા દૈતેયાશ્ચાસુરી પ્રજા ॥

વિપ્રચિત્તિપ્રધાનાંશ્ચ દાનવાનસૃજદ્દનુઃ ।
દિતિસ્તુ સર્વાનસુરાન્મહાસત્વાનજીજનત્ ॥

તતઃ સસર્જ ભગવાન્મૃત્યું લોકભયન્કરમ્ ।
હર્તારં સર્વ ભૂતાનાં સસર્જ ચ જનાર્દનઃ ॥

અહોરાત્રં ચ કાલં ચ યથર્તુ મધુસૂદનઃ ।
પૂર્વાહ્ણં ચાપરાહ્ણં ચ સર્વમેવાન્વકલ્પયત્ ॥

લબ્ધ્વાપઃ સોઽસૃજન્મેઘાંસ્તથા સ્થાવરજઙ્ગમાન્ ।
પૃથિવીં સોઽસૃજદ્વિશ્વાં સહીતાં ભૂરિતેજસા ॥

તતઃ કૃષ્ણો મહાભાગઃ પુનરેવ યુધિષ્ઠિર ।
બ્રાહ્મણાનાં શતં શ્રેષ્ઠં મુખાદેવાસૃજત્પ્રભુઃ ॥

બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયશતં વૈશ્યાનામૂરુતઃ શતમ્ ।
પદ્ભ્યાં શૂત્રશતં ચૈવ કશેવો ભરતર્ષભ ॥

સ એવં ચતુરો વર્ણાન્સમુત્પાદ્ય મહાતપાઃ ।
અધ્યક્ષં સર્વ ભૂતાનાં ધાતારમકરોત્સ્વયમ્ ॥

વેદવિદ્યાવિધાતારં બ્રહ્માણમતિતદ્યુતિમ્ ।
ભૂતમાતૃગણાધ્યક્ષં વિરૂપાક્ષં ચ સોઽસૃજત્ ॥

શાસિતારં ચ પાપાનાં પિતૃણાં સમવર્તિનમ્ ।
અસૃજત્સર્વભૂતાત્મા નિધિપં ચ ધનેશ્વરમ્ ॥

યાદસામસૃજન્નાથં વરુણં ચ જલેશ્વરમ્ ।
વાસવં સર્વદેવાનામધ્યક્ષમકરોત્પ્રભુઃ ॥

યાવદ્યાવદભૂચ્છ્રદ્ધા દેહં ધારયિતું નૃણામ્ ।
તાવત્તાવદજીવંસ્તે નાસીદ્યમકૃતં ભયમ્ ॥

ન ચૈષાં મૈથુનો ધર્મો બભૂવ ભરતર્ષભ ।
સન્કલ્પાદેવ ચૈતેષાં ગર્ભઃ સમુપપદ્યતે ॥

તતસ્રેતાયુગે કાલે સંસ્પર્શાજ્જાયતે પ્રજા ।
ન હ્યભૂન્મૈથુનો ધર્મસ્તેષામપિ જનાધિપ ॥

દ્વાપરે મૈથુનો ધર્મઃ પ્રજાનામભવન્નૃપ ।
તથા કલિયુગે રાજન્દ્વન્દ્વમાપેદિરે જનાઃ ॥

એષ ભૂતપતિસ્તાત સ્વધ્યક્ષશ્ચ તથોચ્યતે ।
નિરપેક્ષાંશ્ચ કૌન્તેય કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥

દક્ષિણાપથજન્માનઃ સર્વે કરભૃતસ્તવ ।
આન્ધ્રાઃ પુલિન્દાઃ શવરાશ્ચૂચુપા મદ્રકૈઃ સહ ॥

ઉત્તરાપથજન્માનઃ કીર્તયિષ્યામિ તાનપિ ।
યે તુ કામ્ભોજગાન્ધારાઃ કિરાતા બર્વરૈઃ સહ ॥

એતે પાપકૃતસ્તાત ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।
બકશ્વપાકગૃધ્રાણાં સધર્માણો નરાધિપ ॥

નૈતે કૃતયુગે તાત ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।
ત્રેતાપ્રભુતિ વર્ધન્તે તે જના ભરતર્ષભ ॥

તતસ્તસ્મિન્મહાઘોરે સન્ન્ધ્યાકાલે યુગાન્તિકે ।
રાજાનઃ સમસજ્જન્ત સમાસાદ્યેતરેતમ્ ॥

ઐન્દ્રં રૂપં સમાસ્થાય હ્યસુરેભ્યો ચરન્મહીમ્ ।
સ એવ ભગવાન્દેવો વેદિત્વં ચ ગતા મહી ॥

એવમ્ભૂતે સૃષ્ટિર્નારસિંહાદયઃ ક્રમાત્ ।
પ્રાદુર્ભાવાઃ સ્મૃતા વિષ્ણોર્જગતીરક્ષણાય વૈ ॥

એષ કૃષ્ણો મહાયોગી તત્તત્કાર્યાનુરૂપણમ્ ।
હિરણ્યકશિપું દૈત્યં હિરણ્યાક્ષં તથૈવ ચ ॥

રાવણં ચ મહાદૈત્યં હત્વાસૌ પુરુષોત્તમઃ ।
ભૂમેર્દુઃખોપનાશાર્થં બ્રહ્મશક્રાદિભિઃ સ્તુતઃ ॥

આત્મનોઽઙ્ગાન્મહાતેજા ઉદ્વબર્હ જનાર્દનઃ ।
સિતકૃષ્ણૌ મહારાજ કેશૌ હરિરુદારધીઃ ॥

વસુદેવસ્ય દેવક્યામેષ જાત ઇહોત્તમઃ ।
દેહવાનિહ વિશ્વાત્મા સમ્બન્ધી તે જનાર્દનઃ ॥

આવિર્વભૂવ યોગીન્દ્રો મનોતીતો જગત્પતિઃ ।
અચિન્ત્યઃ પુરુષવ્યાઘ્ર નૈવ કેવલમાનુષઃ ॥

અવ્યક્તાદિવિશેષાન્તં પરિમાણાર્થસંયુતમ્ ।
ક્રીડા હરેરિદં સર્વં ક્ષરમિત્યેવ ધાર્યતામ્ ॥

અક્ષરં તત્પરં નિત્યં વૈરૂપ્યં જગતો હરેઃ ।
તદ્વિદ્ધિ રૂપમતુલમમૃતત્વં ભવજ્જિતમ્ ॥

તદેવ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ શ્રીમાઞ્શ્રીવત્સલક્ષણઃ ।
ન ભૂતસૃષ્ટિસંસ્થાનં દેહોઽસ્ય પરમાત્મનઃ ॥

દેહવાનિહ યો વિષ્ણુરસૌ માયામયો હરિઃ ।
આત્મનો લોકરક્ષાર્થં ધ્યાહિ નિત્યં સનાતનમ્ ॥

અઙ્ગાનિ ચતુરે વેદા મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્માઃ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ॥

ય એનં પ્રતિવર્તન્તે વેદાન્તાનિ ચ સર્વશઃ ।
ભક્તિહીના ન તૈર્યાન્તિ નિત્યમેનં કથઞ્ચન ॥

સર્વભૂતેષુ ભૂતાત્મા તત્તદ્બુદ્ધિં સમાસ્થિતઃ । તસ્માદ્બુદ્ધસ્ત્વમેવૈનં ધ્યાહિ નિત્યમતન્દ્રિતઃ ॥

એવમેષ કુરુશ્રેષ્ઠ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ ।
એવં દેવર્ષિરાચષ્ટ નારદઃ સર્વલોકદૃક્ ॥

નારદોઽપ્યથ કૃષ્ણસ્ય પરં મેને નરાધિપ ।
શાશ્વતત્વં મહાબાહો યથાવદ્ભરતર્ષભ ॥

એવમેવ મહાબાહુઃ કેશવઃ સત્યવિક્રમઃ ।
અચિન્ત્યઃ પુણ્ડરીકાક્ષો નૈષ કેવલમાનુષઃ ॥

એવંવિધોઽસૌ પુરુષઃ કો વૈનં વેત્તિ સર્વદા ।
એતત્તે કથિતં રાજન્ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥