મહાભારત · અધ્યાય 12.188

સત્યં બ્રહ્મ તપઃ સત્યં સત્યં સૃજતિ ચ પ્રજાઃ ।
સત્યેન ધાર્યતે લોકઃ સ્વર્ગં સત્યેન ગચ્છતિ ॥

અનૃતં તમસો રૂપં તમસા નીયતે હ્યધઃ ।
તમોગ્રસ્તા ન પશ્યન્તિ પ્રકાશં તમસાઽવૃતમ્ ॥

સ્વર્ગઃ પ્રકાશ ઇત્યાહુર્નરકં તમ એવ ચ ।
સત્યાનૃતાત્તદુભયં પ્રાપ્યતે જગતીચરૈઃ ॥

તત્ર ત્વેવંવિધા લોકે વૃત્તિઃ સત્યાનૃતે ભવેત્ ।
ધર્માધર્મૌ પ્રકાશશ્ચ તમો દુઃખં સુખં તથા ॥

તત્ર યત્સત્યં સ ધર્મો યો ધર્મઃ સ પ્રકાશો યઃ પ્રકાશસ્તત્સુખમિતિ । તત્ર યદનૃતં સોઽધર્મો યોઽધર્મસ્તત્તમો યત્તમસ્તદ્દુઃખમિતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।

શારીરૈર્માનસૈર્દુઃખૈઃ સુખૈશ્ચાપ્યસુખોદયૈઃ ।
લોકસૃષ્ટિં પ્રપશ્યન્તો ન મુહ્યન્તિ વિચક્ષણાઃ ॥

તત્ર દુઃખવિમોક્ષાર્થં પ્રયતેત વિચક્ષણઃ ।
સુખં હ્યનિત્યં ભૂતાનામિહ લોકે પરત્ર ચ ॥

રાહુગ્રસ્તસ્ય સોમસ્ય યથા જ્યોત્સ્ના ન ભાસતે ।
તથા તમોભિભૂતાનાં ભૂતાનાં ભ્રશ્યતે સુખમ્ ॥

તત્ખલુ દ્વિવિધં સુખમુચ્યતે શારીરં માનસં ચ । ઇહ ખલ્વમુષ્મિંશ્ચ લોકે સર્વારમ્ભપ્રવૃત્તયઃ સુખાર્થમભિધીયન્તે ન હ્યતઃ પરં ત્રિવર્ગફલં વિશિષ્ટતરમસ્તિ સ એષ કામ્યો ગુણવિશેષો ધર્માર્થગુણારમ્ભસ્તદ્ધેતુરસ્યોત્પત્તિઃ સુખપ્રયોજનાર્થ આરમ્ભઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

યદેતદ્ભવતાઽભિહિતં સુખાનાં પરમાર્થસ્થિતિરિતિ તન્ન ગૃહ્ણીમો ન હ્યેષામૃષીણાં તપસિ સ્થિતાનામપ્રાપ્ય એવ કામ્યો ગુણવિશેષો ન ચૈનમભિલષન્તિ ચ તપસિ શ્રૂયતે ત્રિલોકેકૃદ્બ્રહ્મા પ્રભુરેકાકી તિષ્ઠતિ । બ્રહ્મચારી ન કામસુખેષ્વાત્માનમવદધાતિ । અપિચ ભગવાન્વિશ્વેશ્વર [ઉમાપતિઃ] કામમભિવર્તમાનમનઙ્ગત્વેન નાશમનયત્ । તસ્માદ્બ્રૂમો ન તુ મહાત્મભિઃ પ્રતિગૃહીતોઽયમર્થો તત્વેષ તાવદ્વિશિષ્ટો ગુણગણ ઇતિ । નૈતદ્ભગવાન્પ્રત્યેતિ ભગવતોક્તં સુખાનાં પરમાર્થસ્થિતિરિતિ લોકપ્રવાદો હિ દ્વિવિધઃ ફલોદયઃ સુકૃતાત્સુખમવાપ્યતે દુષ્કૃતાદ્દુઃખમિતિ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

અત્રોચ્યતે । અનૃતાત્ખલુ તમઃ પ્રાદુર્ભૂતં તતસ્તમોગ્રસ્તા અધર્મમેવાનુવર્તન્તે ન ધર્મમ્ । ક્રોધલોભમોહમદાદિભિરવચ્છન્ના ન ખલ્વસ્મિઁલ્લોકે નામુત્ર સુખમાપ્નુવન્તિ । વિવિધવ્યાધિવ્રણરુજોપતાપૈરવકીર્યન્તે । વધબન્ધનનિરોધપરિક્લેશાદિભિશ્ચ ક્ષુત્પિપાસાશ્રમકૃતૈરુપતાપૈરુપતપ્યન્તે । ચણ્ડવાતાત્યુષ્ણાતિશીતકૃતૈશ્ચ પ્રતિભયૈઃ શારીરૈર્દુઃખૈરુપતપ્યન્તે । બન્ધુધનવિનનાશવિપ્રયોગકૃતૈશ્ચ માનસૈઃ શોકૈરભિભૂયન્તે જરામૃત્યુકૃતૈશ્ચાન્યૈરિતિ ॥

યદૈતૈઃ શારીરૈર્માનસૈર્દુઃખૈર્ન સ્પૃશ્યતે તત્સુખં વિદ્યાત્ ।
ન ચૈતે દોષાઃ સ્વર્ગે પ્રાદુર્ભવન્તિ તત્ર ખલુ ભવન્તિ ॥

સુસુખઃ પવનઃ સ્વર્ગે ગન્ધશ્ચ સુરભિસ્તથા ।
ક્ષુત્પિપાસાશ્રમો નાસ્તિ ન જરા ન ચ પાતકમ્ ॥

નિત્યમેવ સુખં સ્વર્ગે સુખં દુઃખમિહોભયમ્ ।
નરકે દુઃખમેવાહુઃ સુખં તુ પરમં પદમ્ ॥

પૃથિવી સર્વભૂતાનાં જનિત્રી તદ્વિધાઃ સ્ત્રિયઃ ।
પુમાન્પ્રજાપતિસ્તત્ર શુક્રં તેજોમયં વિદુઃ ॥

ઇત્યેતલ્લોકનિર્માણં બ્રહ્મણા વિહિતં પુરા ।
પ્રજા વિપરિવર્ન્તતે સ્વૈઃ સ્વૈઃ કર્મભિરાવૃતાઃ ॥