મહાભારત · અધ્યાય 12.186

અસૃજદ્બ્રાહ્મણાનેવ પૂર્વં બ્રહ્મા પ્રજાપતીન્ ।
આત્મતેજોભિનિર્વૃત્તાન્ભાસ્કરાગ્નિસમપ્રભાન્ ॥

તતઃ સત્યં ચ ધર્મં ચ તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।
આચારં ચૈવ શૌચં ચ સર્ગાદૌ વિદધે પ્રભુઃ ॥

દેવદાનવગન્વર્ગા દૈત્યાસુરમહોરગાઃ ।
યક્ષરાક્ષસનાગાશ્ચ પિશાચા મનુજાસ્તથા ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ દ્વિજસત્તમ ।
યે ચાન્યે ભૂતસઙ્ઘાનાં સન્ઘાતાસ્તાંશ્ચ નિર્મમે ॥

બ્રાહ્મણાનાં સિતો વર્ણઃ ક્ષત્રિયાણાં તુ લોહિતઃ ।
વૈશ્યાનાં પીતકો વર્ણઃ શૂદ્રાણામસિતસ્તથા ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વર્ણેન યદિ વર્ણો વિભજ્યતે ।
સર્વેષાં ખલુ વર્ણાનાં દૃશ્યતે વર્ણસન્કરઃ ॥

કામઃ ક્રોધો ભયં લોભઃ શોકશ્ચિન્તા ક્ષુધા શ્રમઃ ।
સર્વેષાં નઃ પ્રભવતિ કસ્માદ્વર્ણો વિભજ્યતે ॥

સ્વેદમૂત્રપુરીષાણિ શ્લેષ્મા પિત્તં સશોણિતમ્ ।
તનુઃ ક્ષરતિ સર્વેષાં કસ્માદ્વર્ણો વિભજ્યતે ॥

જઙ્ગમાનામસઙ્ખ્યેયાઃ સ્થાવરાણાં ચ જાતયઃ ।
તેષાં વિવિધવર્ણાનાં કુતો વર્ણવિનિશ્ચયઃ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

ન વિશેષોઽસ્તિ વર્ણાનાં સર્વં બ્રાહ્મમિદં જગત્ ।
બ્રાહ્મણાઃ પૂર્વસૃષ્ટા હિ કર્મભિર્વર્ણતાં ગતાઃ ॥

કામભોગપ્રિયાસ્તીક્ષ્ણાઃ ક્રોધનાઃ પ્રિયસાહસાઃ ।
ત્યક્તસ્વધર્મા રક્તાઙ્ગાસ્તે દ્વિજાઃ ક્ષત્રતાં ગતાઃ ॥

ગોષુ વૃત્તિં સમાધાય પીતાઃ કૃષ્યુપજીવિનઃ ।
સ્વધર્માન્નાનુતિષ્ઠન્તિ તે દ્વિજા વૈશ્યતાં ગતાઃ ॥

હિંસાનૃતપ્રિયા લુબ્ધાઃ સર્વકર્મોપજીવિનઃ ।
કૃષ્ણાઃ શૌચપરિભ્રષ્ટાસ્તે દ્વિજાઃ શૂદ્રતા ગતાઃ ॥

ઇત્યેતૈઃ કર્મભિર્વ્યસ્તા દ્વિજા વર્ણાન્તરં ગતાઃ ।
ધર્મો યજ્ઞક્રિયા ચૈષાં નિત્યં ન પ્રતિષિધ્યતે ॥

ઇત્યેતે ચતુરો વર્ણા યેષાં બ્રાહ્મી સરસ્વતી ।
વિહિતા બ્રહ્મણા પૂર્વં લોભાત્ત્વજ્ઞાનતાં ગતાઃ ॥

બ્રાહ્મણા બ્રહ્મતન્ત્રસ્થાસ્તપસ્તેષાં ન નશ્યતિ ।
બ્રહ્મ ધારયતાં નિત્યં વ્રતાનિ નિયમાંસ્તથા ॥

બ્રહ્મ વૈવ પરં સૃષ્ટં યે તુ જાનન્તિ તે દ્વિજાઃ ।
તેષાં બહુવિધાસ્ત્વન્યે તત્રતત્ર દ્વિજાતયઃ ॥

પિશાચા રાક્ષસાઃ પ્રેતા વિવિધા મ્લેચ્છજાતયઃ ।
પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનાઃ સ્વચ્છન્દાચારચેષ્ટિતાઃ ॥

પ્રજા બ્રાહ્મણસંસ્કારાઃ સ્વકર્મકૃતનિશ્ચયાઃ ।
ઋષિભિઃ સ્વેન તપસા સૃજ્યન્તે ચાપરે પરૈઃ ॥

આદિદેવસમુદ્ભૂતા બ્રહ્મમૂલાક્ષયાવ્યયા ।
સા સૃષ્ટિર્માનસી નામ ધર્મતન્ત્રપરાયણા ॥