મહાભારત · અધ્યાય 12.18

તૂષ્ણીમ્ભૂતં તુ રાજાનં પુનરેવાર્જુનોઽબ્રવીત્ ।
સન્તપ્તઃ શોકદુઃખાભ્યાં રાજવાક્શલ્યપીડિતઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

કથયન્તિ પુરાવૃત્તમિતિહાસમિમં જનાઃ ।
વિદેહરાજ્ઞઃ સંવાદં ભાર્યયા સહ ભારત ॥

ઉત્સૃજ્ય રાજ્યં ભિક્ષાર્થં કૃતબુદ્ધિં નરેશ્વરમ્ ।
વિદેહરાજમહીષી દુઃખિતા પ્રત્યભાષત ॥

ધનાન્યપત્યં મિત્રાણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
પન્થાનં પાવનં હિત્વા જનકો મૌઢ્યમાસ્થિતઃ ॥

તં દદર્શ પ્રિયા ભાર્યા ભૈક્ષવૃત્તિમકિઞ્ચનમ્ ।
ધાનામુષ્ટિમુપાસીનં નિરીહં ગતમત્સરમ્ ॥

તમુવાચ સમામત્ય ભર્તારમકુતોભયમ્ ।
ક્રુદ્ધા મનસ્વિની ભાર્યા વિવિક્તે હેતુમદ્વચઃ ॥

કથમુત્સૃજ્ય રાજ્યં સ્વં ધનધાન્યસમન્વિતમ્ ।
કાપાલીં વૃત્તિમાસ્થાય ધાન્યમુષ્ટિમુપાસસે ॥

પ્રતિજ્ઞા તેઽન્યથા રાજન્વિચેષ્ટા ચાન્યથા તવ ।
યદ્રાજ્યં મહદુત્સૃજ્ય સ્વલ્પે લુભ્યસિ પાર્થિવ ॥

નૈતેનાતિથયો રાજન્દેવર્ષિપિતરસ્તથા ।
અદ્ય શક્યાસ્ત્વયા ભર્તું મોઘસ્તેઽયં પરિશ્રમઃ ॥

દેવતાતિથિભિશ્ચૈવ પિતૃભિશ્ચૈવ પાર્થિવ ।
સર્વૈરેતૈઃ પરિત્યક્તઃ પરિવ્રજસિ નિષ્ક્રિયઃ ॥

યસ્ત્વં ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાનાં બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રશઃ ।
ભર્તા ભૂત્વા ચ લોકસ્ય સોઽદ્યાન્યૈર્ભૂતિમિચ્છસિ ॥

શ્રિયં હિત્વા પ્રદીપ્તાં ત્વં શ્વવત્સમ્પ્રતિ વીક્ષ્યસે ।
અપુત્રા જનની તેઽદ્ય કૌસલ્યા ચાપતિસ્ત્વયા ॥

આશ્રિતા ધર્મકામાસ્ત્વાં ક્ષત્રિયાઃ પર્યુપાસતે ।
ત્વદાશામભિકાઙ્ક્ષન્તઃ કૃપણાઃ ફલહેતુકાઃ ॥

તાંશ્ચ ત્વં વિફલાન્કૃત્વા કં નુ લોકં ગમિષ્યસિ ।
રાજન્સંશયિતે મોક્ષે પરતન્ત્રેષુ દેહિષુ ॥

નૈવ તેઽસ્તિ પરો લોકો નાપરઃ પાપકર્મણઃ ।
ધર્મ્યાન્દારાન્પરિત્યજ્ય યસ્ત્વમિચ્છસિ જીવિતુમ્ ॥

સ્રજો ગન્ધાનલન્કારાન્વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
કિમર્થમભિસન્ત્યજ્ય પરિવ્રજસિ નિષ્ક્રિયઃ ॥

નિપાનં સર્વભૂતાનાં ભૂત્વા ત્વં પાવનં મહત ।
આઢ્યો વનસ્પતિર્ભૂત્વા સોન્યાંસ્ત્વં પર્યુપાસસે ॥

ખાદન્તિ હસ્તિનં ન્યાસે ક્રવ્યાદા બહવોઽપ્યુત ।
બહવઃ કૃમયશ્ચૈવ કિં પુનસ્ત્વામનર્થકમ્ ॥

ય ઇમાં કુણ્ડિકાં ભિન્દ્યાન્ત્રિવિષ્ટબ્ધં ચ યો હરેત્ ।
વાસશ્ચાપિ હરેત્તસ્મિન્કથં તે માનસં ભવેત્ ॥

યસ્ત્વં સર્વં સમુત્સૃજ્ય ધાનામુષ્ટિમનુગ્રહઃ ।
યદનેન કૃતં સર્વં કિમિદં મમ દીયતે ॥

ધાનામુષ્ટેરિહાર્થશ્ચેત્પ્રતિજ્ઞા તે વિનશ્યતિ ।
કા વાઽહં તવ કો મે ત્વં કશ્ચ તે મય્યનુગ્રહઃ ॥

પ્રશાધિ પૃથિવીં રાજન્યત્ર તેઽનુગ્રહો ભવેત્ ।
પ્રાસાદે શયનં યાનં વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ॥

શ્રિયાં નિરાશૈરધનેસ્ત્યક્તમિત્રૈરકિઞ્ચનૈઃ ।
સૌખિકૈઃ સમ્ભૃતો યોઽર્થઃ સ સન્ત્યજતિ કિન્નુ તં ॥

યોઽત્યન્તં પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્યશ્ચ દદ્યાત્સદૈવ હિ ।
તયોસ્ત્વમન્તરં વિદ્ધિ શ્રેયાંસ્તાભ્યાં ક ઉચ્યતે ॥

સદૈવ યાચમાનેષુ તથા દમ્ભાન્વિતેષુ ચ ।
એતેષુ દક્ષિણા દત્તા દાવાગ્રાવિવ દુર્હુતમ્ ॥

જાતવેદા યથા રાજન્નાદગ્ધ્વૈવોપશામ્યતિ ।
સદૈવ યાચમાનો વૈ તથા શામ્યતિ ન દ્વિજઃ ॥

સતાં વૈ દદતોઽન્નં ચ લોકેઽસ્મિન્પ્રકૃતિર્ધ્રુવા ।
ન ચેદ્રાજા ભવેદ્દાતા કુતઃ સ્યુર્મોક્ષકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

અન્નાદ્ગૃહસ્થા લોકેઽસ્મિન્ભિક્ષવસ્તત એવ ચ ।
અન્નાત્પ્રાણઃ પ્રભવતિ અન્નદઃ પ્રાણદો ભવેત્ ॥

ગૃહસ્થેભ્યોઽપિ નિર્મુક્તા ગૃહસ્થાનેવ સંશ્રિતાઃ ।
પ્રભવં ચ પ્રતિષ્ઠાં ચ દાન્તા વિન્દન્ત આસતે ॥

ત્યાગાન્ન ભિક્ષુકં વિન્દ્યાન્ન મૌઢ્યાન્ન ચ યાચનાત્ ।
ઋજુસ્તુ યોઽર્થં ત્યજતિ તં મુક્તં વિદ્ધિ ભિક્ષુકમ્ ॥

અસક્તઃ શક્તવદ્ગચ્છન્નિઃ સઙ્ગો મુક્તબન્ધનઃ ।
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સ વૈ મુક્તો મહીપતે ॥

પરિવ્રજન્તિ દાનાર્થં મુણ્ડાઃ કાષાયવાસસઃ ।
સિતા બહુવિધૈઃ પાશૈઃ સઞ્ચિન્વન્તો વૃથામિષમ્ ॥

ત્રયીં ચ નામવાર્તાં ચ ત્યક્ત્વા પુત્રાન્વ્રજન્તિ યે ।
ત્રિવિષ્ટબ્ધં ચ વાસશ્ચ પ્રતિગૃહ્ણન્ત્યબુદ્ધયઃ ॥

અનિષ્કષાયે કાષાયમીહાર્થમિતિ વિદ્ધિ તમ્્ ।
ધર્મધ્વજાનાં મુણ્ડાનાં વૃત્ત્યર્થમિતિ મે મતિઃ ॥

કાષાયૈરજિનૈશ્ચીરૈર્નગ્નાન્મુણ્ડાઞ્જટાધરાન્ ।
બિભ્રત્સાધૂન્મહારાજ જય લોકાઞ્જિતેન્દ્રિયઃ ॥

અગ્ન્યાધેયાનિ ગુર્વર્થં ક્રતૂનપિ સુદક્ષિણાન્ ।
દદાત્યહરહઃ પૂર્વં કો નુ ધર્મરતસ્તતઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

તત્ત્વજ્ઞો જનકો રાજા લોકેઽસ્મિન્નિતિ ગીયતે ।
સોઽપ્યાસીન્મોહસમ્પન્નો મા મોહવશમન્વગાઃ ॥

એવં ધર્મમનુક્રાન્તા સદા દાનતપઃ પરાઃ ।
આનૃશંસ્યગુણોપેતાઃ કામક્રોધવિવર્જિતાઃ ॥

પ્રજાનાં પાલને યુક્તા દમમુત્તમમાસ્થિતાઃ ।
ઇષ્ટ્વા લોકાનવાપ્સ્યામો ગુરુવૃદ્ધોપચાયિનઃ ॥

દેવતાતિથિભૂતાનાં નિર્વપન્તો યથાવિધિ ।
સ્થાનમિષ્ટમવાપ્સ્યામો બ્રહ્મણ્યાઃ સત્યવાદિનઃ ॥