મહાભારત · અધ્યાય 12.16

અર્જુનસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભીમસેનોઽત્યમર્ષણઃ ।
ધૈર્યમાસ્થાય તં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતા ભ્રાતરમબ્રવીત્ ॥

રાજન્વિદિતધર્મોઽસિ ન તેઽસ્ત્યવિદિતં ભુવિ ।
ઉપશિક્ષામ તે વૃત્તં સદૈવ ન ચ શક્નુમઃ ॥

ન વક્ષ્યામિ ન વક્ષ્યામીત્યેવં મે મનસિ સ્થિતમ્ ।
અતિદુઃખાત્તુ વક્ષ્યામિ તન્નિબોધ જનાધિપ ॥

ભવતઃ સમ્પ્રમોહેન સર્વં સંશયિતં કૃતમ્ ।
વિક્લબત્વં ચ નઃ પ્રાપ્તમબલત્વં તથૈવ ચ ॥

કથં હિ રાજા લોકસ્ય સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
મોહમાપદ્યસે દૈન્યાદ્યથા કાપુરુષસ્તથા ॥

આગતિશ્ચ ગતિશ્ચૈવ લોકસ્ય વિદિતા તવ ।
આયત્યાં ચ તદાત્વે ચ ન તેઽસ્ત્યવિદિતં પ્રભો ॥

એવં ગતે મહારાજ રાજ્યં પ્રતિ જનાધિપ ।
હેતુમાત્રં તુ વક્ષ્યામિ તમિહૈકમનાઃ શ્રૃણુ ॥

દ્વિવિધો જાયતે વ્યાધિઃ શારીરો માનસસ્તથા ।
પરસ્પરં તયોર્જન્મ નિર્દ્વન્દ્વં નોપલભ્યતે ॥

શારીરાજ્જાયતે વ્યાધિર્માનસો નાત્ર સંશયઃ ।
માનસાજ્જાયતે વ્યાધિઃ શારીર ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

શારીરમાનસે દુઃખે યોઽતીતે ત્વનુશોચતિ ।
દુઃખેન લભતે દુઃખં દ્વાવનર્થૌ ચ વિન્દતિ ॥

શીતોષ્ણે ચૈવ વાયુશ્ચ ત્રયઃ શારીરજા ગુણાઃ ।
તેષાં ગુણાનાં સામ્યં યત્તદાહુઃ સ્વસ્થલક્ષણમ્ ॥

તેષામન્યતમોદ્રેકે વિધાનમુપદિશ્યતે । ઉષ્ણેન બાધ્યતે શીતં શીતેનોષ્ણં પ્રબાધ્યતે ।
ઉભાભ્યાં બાધ્યતે વાયુર્વિધાનમિદમુચ્યતે ॥

સત્વં રજસ્તય ઇતિ માનસાઃ સ્યુસ્ત્રયો ગુણાઃ ।
તેષાં ગુણાનાં સામ્યં યત્તદાહુઃ સ્વસ્થલક્ષણમ્ ॥

તેષામન્યતમોદ્રેકે વિધાનમુપદિશ્યતે । હર્ષેણ બાધ્યતે શોકો હર્ષઃ શોકેન બાધ્યતે ।
ઉભાભ્યાં બાધ્યતે મોહો વિધાનમિદમુચ્યતે ॥

કશ્ચિત્સુખે વર્તમાનો દુઃખસ્ય સ્મર્તુમિચ્છતિ ।
કશ્ચિદ્દુઃખે વર્તમાનઃ સુખસ્ય સ્મર્તુમિચ્છતિ ॥

સ ત્વં ન દુઃખી દુઃખસ્ય ન સુખી ચ સુખસ્ય ચ । નાદુઃખી દુઃખભાગસ્ય નાસુખી ચ સુખસ્ય ચ ।
સ્મર્તુમર્હસિ કૌરવ્ય દિષ્ટં હિ બલવત્તરમ્ ॥

અથવા તે સ્વભાવોઽયં યેન પાર્થિવ તુષ્યસે । દૃષ્ટ્વા સભાગતાં કૃષ્ણામેકવસ્ત્રાં રજસ્વલામ્ ।
મિષતાં પાણ્ડુપુત્રાણાં ન તસ્ય સ્મર્તુમર્હસિ ॥

પ્રવ્રાજનં ચ નગરાદજિનૈશ્ચ વિવાસનમ્ ।
મહારણ્યનિવાસશ્ચ ન તસ્ય સ્મર્તુમર્હસિ ॥

જટાસુરાત્પરિક્લેશં ચિત્રસેનેન ચાહવમ્ ।
સૈન્ધવાચ્ચ પરિક્લેશં કથં વિસ્મૃતવાનસિ ॥

પુનરજ્ઞાતચર્યાયાં કીચકેન પદા વધમ્ ।
દ્રૌપદ્યા રાજપુત્ર્યાંશ્ચ કથં વિસ્મૃતવાનસિ ॥

યચ્ચ તે દ્રોણભીષ્માભ્યાં યુદ્ધમાસીદરિન્દમ્ ।
મનસૈકેન યોદ્ધવ્યં તત્તે યુદ્ધમુપસ્થિતમ્ ॥

યત્ર નાસ્તિ શરૈઃ કાર્યં ન મિત્રૈર્ન ચ બન્ધુભિઃ ।
આત્મનૈકેન યોદ્ધવ્યં તત્તે યુદ્ધમુપસ્થિતમ્ ॥

તસ્મિન્નનિર્જિતે યુદ્ધે પ્રાણાન્યદિ વિમોક્ષ્યસે ।
અન્યં દેહં સમાસ્થાય તતસ્તૈરિહ યોત્સ્યસે ॥

યો હ્યનાઢ્યઃ સ પતિતસ્તદુચ્છિષ્ટં તદલ્પકમ્ । બહ્વપથ્યં બલવતો ન કિઞ્ચિત્રાયતે બલમ્ ॥

તસ્માદદ્યૈવ ગન્તવ્યં યુધ્યસ્વ ભરતર્ષભ ।
પરમવ્યક્તરૂપસ્ય વ્યક્તં ત્યક્ત્વા સ્વકર્મભિઃ ॥

તસ્મિન્નનિર્જિતે યુદ્ધે કામવસ્થાં ગમિષ્યસિ ।
એતજ્જિત્વા મહારાજ કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ ॥

એતાં બુદ્ધિં વિનિશ્ચિત્ય ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
પિતૃપૈતામહે વૃત્તે શાધિ રાજ્યં યથોચિતમ્ ॥

દિષ્ટ્યા દુર્યોધનઃ પાપો નિહતઃ સાનુગો યુધિ ।
દ્રૌપદ્યાઃ કેશપક્ષસ્ય દિષ્ટ્યા તે પદવીં ગતાઃ ॥

યજસ્વ વાજિમેધેન વિધિવદ્દક્ષિણાવતા ।
વયં તે કિન્કરાઃ પાર્થ વાસુદેવશ્ચ વીર્યવાન્ ॥