મહાભારત · અધ્યાય 12.15

યાજ્ઞસેન્યા વચઃ શ્રુત્વા પુનરેવાર્જુનોઽબ્રવીત્ ।
અનુમાન્ય મહાબાહું જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરમીશ્વરમ્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

દણ્ડઃ શાસ્તિ પ્રજાઃ સર્વા દણ્ડ એવાભિરક્ષતિ ।
દણ઼્ડઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ દણ્ડં ધર્મં વિદુર્બુધાઃ ॥

દણ્ડઃ સંરક્ષતે ધર્મં તથૈવાર્યં જનાધિપ ।
કામં સંરક્ષતે દણ્ડસ્ત્રિવર્ગો દણ્ડ ઉચ્યતે ॥

દણ્ડેન રક્ષ્યતે ધાન્યં ધનં દણ્ડેન રક્ષ્યતે ।
એતદ્વિદ્વાનુપાદાય સ્વભાવં પશ્ય લૌકિકમ્ ॥

રાજદણ્ડભયાદેકે નરાઃ પાપં ન કુર્વતે ।
યમદણ્ડભયાદેકે પરલોકભયાદપિ ॥

પરસ્પરભયાદેકે પાપાઃ પાપં ન કુર્વતે ।
એવં સાંસિદ્ધિકે લોકે સર્વં દણ્ડે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

દણ્ડસ્યૈવ ભયાદેકે ન ખાદન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અન્ધેતમસિ મજ્જેયુર્યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

યસ્માદદાન્તાન્દમયત્યશિષ્ટાન્દણ્ડયત્યપિ ।
દમનાદ્દણ્ડનાચ્ચૈવ તસ્માદ્દણ્ડં વિદુર્બુધાઃ ॥

વાચિ દણ્ડો બ્રાહ્મણાનાં ક્ષત્રિયાણાં ભુજાર્પણમ્ ।
ધનદણ્ડાઃ સ્મૃતા વૈશ્યા નિર્દણ્ડઃ શૂદ્ર ઉચ્યતે ॥

અસમ્મોહાય મર્ત્યાનામર્થસંરક્ષણાય ચ ।
મર્યાદા સ્થાપિતા લોકે દણ્ડસઞ્જ્ઞા વિશામ્પતે ॥

યત્ર શ્યામો લોહિતાક્ષો દણ્ડશ્ચરતિ સૂદ્યતઃ ।
પ્રજાસ્તત્ર ન મુહ્યન્તિ નેતા ચેત્સાધુ પશ્યતિ ॥

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થસ્ચ ભિક્ષુકઃ ।
દણ્ડસ્યૈવ ભયાદેતે મનુષ્યા વર્ત્મનિ સ્થિતાઃ ॥

નાભીતો યજતે રાજન્નાભીતો દાતુમિચ્છતિ ।
નાભીતઃ પુરુષઃ કશ્ચિત્સમયે સ્થાતુમિચ્છતિ ॥

નાચ્છિત્ત્વા પરમર્માણિ નાકૃત્વા કર્મ દુષ્કરમ્ ।
નાહત્વા મત્સ્યઘાતીવ પ્રાપ્નોતિ મહતીં શ્રિયમ્ ॥

નાઘ્નતઃ કીર્તિરસ્તીહ ન વિત્તં ન પુનઃ પ્રજાઃ । ઇન્દ્રો વૃત્રવધેનૈવ મહેન્દ્રઃ સમપદ્યત ।
માહેન્દ્રં ચ ગૃહં લેભે લોકાનાં ચેશ્વરોઽભવત્ ॥

ય એવ દેવા હન્તારસ્તાઁલ્લોકોઽર્ચયતે ભૃશમ્ ।
હન્તારુદ્રસ્તથાસ્કન્દઃ શક્રોઽગ્નિર્વરુણો યમઃ ॥

હન્તા કાલસ્તથા વાયુર્મૃત્યુર્વૈશ્રવણો રવિઃ ।
વસવો મરુતઃ સાધ્યા વિશ્વેદેવાશ્ચ ભારત ॥

એતાન્દેવાન્નમસ્યન્તિ પ્રતાપપ્રણતા જનાઃ ।
ન બ્રહ્માણં ન ધાતારં ન પૂષાણં કથઞ્ચન ॥

મધ્યસ્થાન્સર્વભૂતેષુ દાન્તાઞ્શમપરાયણાન્ ।
યજન્તે માનવાઃ કેચિત્પ્રશાન્તાન્સર્વકર્મસુ ॥

ન હિ પશ્યામિ જીવન્તં લોકે કઞ્ચિદર્હિસયા ।
સત્વૈઃ સત્વા હિ જીવન્તિ દુર્બલૈર્બલવત્તરાઃ ॥

નકુલો મૂષિકાનત્તિ બિડાલો નકુલં તથા ।
બિડાલમત્તિ શ્વા રાજઞ્શ્વાનં વ્યાલમૃગસ્તથા ॥

તાનત્તિ પુરુષઃ સર્વાન્પશ્ય ધર્મો યથા ગતઃ ।
પ્રાણસ્યાન્નમિદં સર્વં જઙ્ગમં સ્થાવરં ચ યત્ ॥

વિધાનં દૈવવિહિતં તત્ર વિદ્વાન્ન મુહ્યતિ ।
યથા સૃષ્ટોઽસિ રાજેન્દ્ર તથા ભવિતુમર્હસિ ॥

વિનીતક્રોધહર્ષા હિ મન્દા વનમુપાશ્રિતાઃ ।
વિના વધં ન કુર્વન્તિ તાપસાઃ પ્રાણયાપનમ્ ॥

ઉદકે બહવઃ પ્રાણાઃ પૃથિવ્યાં ચ ફલેષુ ચ ।
ન ચ કશ્ચિન્ન તાન્હન્તિ કિમન્યત્પ્રાણયાપનમ્ ॥

સૂક્ષ્મયોનીનિ ભૂતાનિ તર્કગમ્યાનિ કાનિચિત્ ।
પક્ષ્મણોઽપિ નિપાતેન યેષાં સ્યાત્સ્કન્ધપર્યયઃ ॥

ગ્રામાન્નિષ્ક્રમ્ય મુનયો વિગતક્રોધમત્સરાઃ ।
વને કુટુમ્બધર્માણો દૃશ્યન્તે પરિમોહિતાઃ ॥

ભૂમિં ભિત્ત્વૌષધીશ્છિત્ત્વા વૃક્ષાદીનણ્ડજાન્પશૂન્ ।
મનુષ્યાસ્તન્વયે યજ્ઞાંસ્તે સ્વર્ગં પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ॥

દણ્ડનીત્યાં પ્રણીતાયાં સર્વે સિધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ ।
કૌન્તેય સર્વભૂતાનાં તત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ ॥

દણ્ડશ્ચેન્ન ભવેલ્લોકે વિનશ્યેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।
જલે મત્સ્યાનિવાભક્ષ્યન્દુર્બલાન્બલવત્તરાઃ ॥

સત્યં બતેદં બ્રહ્મણા પૂર્વમુક્તં દણ્ડઃ પ્રજા રક્ષતિ સાધુનીતઃ ।
પશ્યાગ્નયઃ પૂતિમાંસસ્ય ભીતાઃ સન્તર્જિતા દણ્ડભયાજ્જ્વલન્તિ ॥

અન્ધન્તમ ઇવેદં સ્યાન્ન પ્રજ્ઞાયેત કિઞ્ચન ।
દણ્ડશ્ચેન્ન ભવેલ્લોકે વિભજન્સાધ્વસાધુની ॥

યેઽપિ સમ્ભિન્નમર્યાદા નાસ્તિકા વેદનિન્દકાઃ ।
તેઽપિ ભોગાય કલ્પન્તે દણ્ડેનાશુ નિપીડિતાઃ ॥

સર્વો દણ્ડજિતો લોકો દુર્લભો હિ શુચિર્જનઃ ।
દણ્ડસ્ય હિ ભયાદ્ભીતો ભોગાયૈવ પ્રકલ્પતે ॥

ચાતુર્વર્ણ્યપ્રમોદાય સુનીતિકરણાય ચ ।
દણ્ડો વિધાત્રા વિહિતો ધર્માર્થૌં ભુવિ રક્ષિતુમ્ ॥

યદિ દણ્ડાન્ન વિભ્યેયુર્વયાંસિ શ્વાપદાનિ ચ ।
અદ્યુઃ પશૂન્મનુષ્યાંશ્ચ યજ્ઞાર્થાનિ હવીંષિ ચ ॥

ન બ્રહ્મચાર્યધીયીત ન કાલ્યં દુહતે ચ ગૌઃ ।
ન કન્યોદ્વહનં ગચ્છેદ્યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

વિષ્વગ્લોપઃ પ્રવર્તેત ભિદ્યેરન્સર્વસેતવઃ ।
મમત્વં ન પ્રજાનીયુર્યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

ન સંવત્સરસત્રાણિ તિષ્ઠેયુરકુતોભયાઃ ।
વિધિવદ્દક્ષિણાવન્તિ યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

ચરેયુર્નાશ્રમે ધર્મં યથોક્તં વિધિમાશ્રિતાઃ ।
ન વિદ્યાં પ્રાપ્નુયાત્કશ્ચિદ્યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

ન ચોષ્ટ્રા ન બલીવર્દા નાશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ ।
ન વિદ્યાં પ્રાપ્નુર્યાનાનિ યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

ન પ્રેષ્યા વચનં કુર્યુર્ન બાલો જાતુ કર્હિચિત્ ।
તિષ્ઠેત્પિતુર્મતે ધર્મે યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

દણ્ડે સ્થિતાઃ પ્રજાઃ સર્વા ભયં દણ્ડે વિદુર્બુધાઃ ।
દણ્ડે સ્વર્ગો મનુષ્યાણાં લોકોઽયં ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

ન તત્ર કૂટં પાપં વા વઞ્ચના વાઽપિ દૃશ્યતે ।
યત્ર દણ્ડઃ સુવિહિતશ્ચરત્યરિવિનાશનઃ ॥

હવિઃ શ્વા પ્રલિહેદ્દૃષ્ટ્વા દણ્ડશ્ચેન્નોદ્યતો ભવેત્ ।
હરેત્કાકઃ પુરોડાશં યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥

યદીદં ધર્મતો રાજ્યં વિહિતં યદ્યધર્મતઃ ।
કાર્યસ્તત્ર ન શોકો વૈ ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્યજસ્વ ચ ॥

સુખેન ધર્મં શ્રીમન્તશ્ચરન્તિ શુચિવાસસઃ ।
સંવસન્તઃ પ્રિયૈર્દારૈર્ભુઞ્જાનાશ્ચાન્નમુત્તમમ્ ॥

અર્થે સર્વે સમારમ્ભાઃ સમાયત્તા ન સંશયઃ ।
સ ચ દણ્ડે સમાયત્તઃ પશ્ય દણ્ડસ્ય ગૌસ્વમ્ ॥

લોકયાત્રાર્થમેવેહ ધર્મપ્રવચનં કૃતમ્ ।
અહિંસાઽસાધુહિંસેતિ શ્રેયાન્ધર્મપરિગ્રહઃ ॥

નાત્યન્તં ગુણવત્કિઞ્ચિન્ન ચાપ્યત્યન્તનિર્ગુણમ્ ।
ઉભયં સર્વકાર્યેષુ દૃશ્યતે સાધ્વસાધુ ચ ॥

પશૂનાં વૃષણં છિત્ત્વા તતો ભિન્દન્તિ નસ્સુ તાન્ ।
વહન્તિ બહવો ભારાન્બધ્નન્તિ દમયન્તિ ચ ॥

એવં પર્યાકુલે લોકે વિતથૈર્જર્ઝરીકૃતે ।
તૈસ્તૈર્ન્યાયૈર્મહારાજ પુરાણં ધર્મમાચર ॥

યજ દેહિ પ્રજા રક્ષ ધર્મં સમનુપાલય ।
અમિત્રાઞ્જહિ કૌન્તેય મિત્રાણિ પરિપાલય ॥

મા ચ તે નિઘ્નતઃ શત્રૂન્મન્યુર્ભવતુ પાર્થિવ ।
ન તત્ર કિલ્વિષં કિઞ્ચિદ્ધન્તુર્ભવતિ ભારત ॥

આતતાયી હિ યો હન્યાદાતતાયિનમાગતમ્ ।
ન તેન ભ્રૂણહા સ સ્યાન્મન્યુસ્તં મન્યુમાર્ચ્છતિ ॥

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનામન્તરાત્મા ન સંશયઃ ।
અવધ્યે ચાત્મનિ કથં વધ્યો ભવતિ કસ્યચિત્ ॥

યથા હિ પુરુષઃ શાલાં પુનઃ સમ્પ્રવિશેન્નવામ્ ।
એવ જીવઃ શરીરાણિ તાનિતાનિ પ્રપદ્યતે ॥

દેહાન્પુરાણાનુત્સૃજ્ય નવાન્સમ્પ્રતિપદ્યતે ।
એવં મૃત્યુમુખં પ્રાહુર્જના યે તત્ત્વદર્શિનઃ ॥