મહાભારત · અધ્યાય 12.128

વીરદ્યુમ્ન ઇતિ ખ્યાતો રાજાઽહં દિક્ષુ વિશ્રુતઃ ।
ભૂરિદ્યુમ્નં સુતં નષ્ટમન્વેષ્ટું વનમાગતઃ ॥

એકઃ પુત્રઃ સ વિપ્રાગ્ર્ય બાલ એવ ચ સોઽનઘઃ ।
ન દૃશ્યતે વને ચાસ્મિંસ્તમન્વેષ્ટું ચરામ્યહમ્ ॥
ઋષભ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તે તેન વચને રાજ્ઞા મુનિરધોમુખઃ ।
તૂષ્ણીમેવાભવત્તત્ર ન ચ પ્રત્યુક્તવાન્નૃપમ્ ॥

સ હિ તેન પુરા વિપ્રો રાજ્ઞા નાત્યર્થમાનિતઃ ।
આશાકૃતશ્ચ રાજેન્દ્ર તપો દીર્ઘં સમાશ્રિતઃ ॥

પ્રતિગ્રહમહં રાજ્ઞાં ન કરિષ્યે કથઞ્ચન ।
અન્યેષાં ચૈવ વર્ણાનામિતિ કૃત્વા ધિયં તદા ॥

આશા હિ પુરુષં બાલમાલાપયતિ તસ્થૂષી । તામહં વ્યપનેષ્યામિ ઇતિ કૃત્વા વ્યવસ્થિતઃ ।
[વીરદ્યુમ્નસ્તુ તં ભૂયઃ પપ્રચ્છ મુનિસત્તમમ્ ॥ ]
રાજોવાચ ।

આશાયાઃ કિઞ્ચ વૃત્તં વૈ કિઞ્ચેહ ભુવિ દુર્લભમ્ ।
બ્રવીતુ ભગવાનેતત્ત્વં હિ ધર્માર્થદર્શિવાન્ ॥
ઋષભ ઉવાચ ।

તતઃ સંસ્મૃત્ય તત્સર્વં સ્મારયિષ્યન્નિવાબ્રવીત્ ।
રાજાનં ભગવાન્વિપ્રસ્તતઃ કૃશતનુસ્તદા ॥
ઋષિરુવાચ ।

કૃશત્વેન સમં રાજન્નાશાયા વિદ્યતે નૃપ ।
તસ્યા વૈ દુર્લભત્વાચ્ચ પ્રાર્થિતઃ પાર્થિવો મયા ॥
રાજોવાચ ।

કૃશાકૃશે મયા બ્રહ્મન્ગૃહીતે વચનાત્તવ ।
દુર્લભત્વં ચ તસ્યૈવ વેદવાક્યમિવાદ્વિજે ॥

સંશયસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ સઞ્જાતો હૃદયે મમ ।
તન્મુને મમ તત્ત્વેન વક્તુમર્હસિ પૃચ્છતઃ ॥

ત્વત્તઃ કૃશતરં કિન્નુ બ્રવીતુ ભગવાનિદમ્ ।
યદિ ગુહ્યં ન તે વિપ્ર લોકે કિઞ્ચેહ દુર્લભમ્ ॥
કૃશ ઉવાચ ।

દુર્લભોઽપ્યથવા નાસ્તિ યોઽર્થી ધૃતિમવાપ્નુયાત્ ।
સ દુર્લભતરસ્તાત યોઽર્થિનં નાવમન્યતે ॥

સત્કૃત્ય નોપક્રિયતે પરં શક્ત્યા યથાર્થતઃ ।
યા સક્તા સર્વભૂતેષુ સાઽશા કૃશતરી મયા ॥

કૃતઘ્નેષુ ચ યા સક્તા નૃશંસેષ્વલસેષુ ચ ।
અપકારિષુ ચાસક્તા સાઽશા કૃશતરી મયા ॥

એકપુત્રઃ પિતા પુત્રે નષ્ટે વા પ્રોષિતેઽપિ વા ।
પ્રવૃત્તિં યો ન જાનાતિ સાઽશા કૃશતરી મતા ॥

પ્રસવે ચૈવ નારીણાં વૃદ્ધાનાં પુત્રકારિતા ।
તથા નરેન્દ્ર ધનિનાં સાઽશા કૃશતરી મતા ॥

પ્રદાનકાઙ્ક્ષિણીનાં ચ કન્યાનાં વયસિ સ્થિતે ।
શ્રુત્વા કથાસ્તથાયુક્તાઃ સાઽશા કૃશતરી મતા ॥

એતચ્છ્રુત્વા તતો રાજન્સ રાજા સાવરોધનઃ ।
સંસ્પૃશ્ય પાદૌ શિરસા નિપપાત દ્વિજર્ષભે ॥
રાજોવાચ ।

પ્રસાદયે ત્વાં ભગવન્પુત્રેણેચ્છામિ સન્ગમમ્ । યદેતદુક્તં ભવતા સમ્પ્રતિ દ્વિજસત્તમ ।
વૃણીષ્વ ચ વરાન્વિપ્ર યાનિચ્છસિ યથાવિધિ । અબ્રવીચ્ચૈવ તદ્વાક્યં રાજા રાજીવલોચનઃ ॥

સત્યમેતત્ત્વયા વિપ્ર યથોક્તં નાન્યથા મૃષા ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાંસ્તનુર્ધર્મભૃતાં વરઃ ।
પુત્રમસ્યાનયત્ક્ષિપ્રં તપસા ચ શ્રુતેન ચ ॥

સ સમાનીય તત્પુત્રં તમુપાલભ્ય પાર્થિવમ્ ।
આત્માનં દર્શયામાસ ધર્મં ધર્મભૃતાંવરઃ ॥

સ દર્શયિત્વા ચાત્માનં દિવ્યમદ્ભુતદર્શનમ્ ।
વિપાપ્મા વિગતક્રોધશ્ચચાર વનમન્તિકાત્ ॥

એતદૄષ્ટં મયા રાજંસ્ત્વત્તશ્ચ વચનં શ્રુતમ્ ।
આશામપનય ત્વાશુ તતઃ કૃષતરીમિમામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ તથોક્તસ્તદા રાજન્નૃષભેણ મહાત્મના ।
સુમિત્રોઽપાનયત્ક્ષિપ્રમાશાં કૃશતરીં તતઃ ॥

એવં ત્વમપિ કૌન્તેય શ્રુત્વા વાણીમિમાં મમ ।
સ્થિરો ભવ મહારાજ હિમવાનિવ નિશ્ચલઃ ॥

ત્વં હિ શ્રુત્વા ચ પૃષ્ટ્વા ચ કૃચ્છ્રેષ્વર્થેષુ તેષ્વિહ ।
શ્રુત્વા મમ મહારાજ ન સન્તપ્તુમિહાર્હસિ ॥