મહાભારત · અધ્યાય 11.16

એવમુક્ત્વા તુ ગાન્ધારી કુરૂણામવકર્તનમ્ ।
અપશ્યત્તત્ર તિષ્ઠન્તી સર્વં તત્ર યથાસ્થિતમ્ ॥

પતિવ્રતા મહાભાગા સમાનવ્રતચારિણી ।
ઉગ્રેણ તપસા યુક્તા સતતં સત્યવાદિની ॥

વરદાનેન કૃષ્ણસ્ય મહર્ષેઃ પુણ્યકર્મણઃ ।
દિવ્યજ્ઞાનબલોપેતા વિવિધં પર્યદેવયત્ ॥

દદર્શ સા બુદ્ધિમતી દૂરાદપિ યથાઽન્તિકે ।
રણાજિરં તદ્વીરાણામદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ॥

અસ્થિકેશવસાકીર્ણં શોણિતૌઘપરિપ્લુતમ્ ।
શરીરૈર્બહુસાહસ્રૈર્વિનિકીર્ણં સમન્તતઃ ॥

ગજાશ્વરથયોધાનામાવૃતં રુધિરાવિલૈઃ ।
શરીરૈરશિરસ્કૈશ્ચ વિદેહૈશ્ચ શિરોગણૈઃ ॥

ગજાશ્વનરવીરાણાં નિઃસત્વૈરભિસંવૃતમ્ ।
સૃગાલવલગોમાયુકઙ્કકાકનિષેવિતમ્ ॥

રક્ષસાં પુરુષાદાના મોદનં કુરરાકુલમ્ ।
અશિવાભિઃ શિવાભિશ્ચ નાદિતં ગૃધ્રસેવિતમ્ ॥

તતો વ્યાસાભ્યનુજ્ઞાતો ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
પાણ્ડુપુત્રાશ્ચ તે સર્વે યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ॥

વાસુદેવં પુરસ્કૃત્ય હતબન્ધું ચ પાર્થિવમ્ ।
કુરુસ્ત્રિયઃ સમાદાય જગ્મુરાયોધનં પ્રતિ ॥

સમાસાદ્ય કુરુક્ષેત્રં તાઃ સ્ત્રિયો નિહતેશ્વરાઃ ।
અપશ્યન્ત હતાંસ્તત્ર પુત્રાન્ભ્રાતૄન્પિતૄન્પતીન્ ॥

ક્રવ્યાદૈર્ભક્ષ્યમાણાંશ્ચ ગોમાયુવલવાયસૈઃ ।
ભૂતૈઃ પિશાચૈ રક્ષોભિર્વિવિધૈશ્ચ નિશાચરૈઃ ॥

રુદ્રાક્રીડનિભં દૃષ્ટ્વા તદા વિશસનં સ્ત્રિયઃ ।
કુરર્ય ઇવ શોકાર્તા વિક્રોશન્ત્યો નિપેતિરે ॥

અદૃષ્ટપૂર્વં પશન્ત્યો દુઃખાર્તા ભરતસ્ત્રિયઃ ।
શરીરેષુ સ્ખલન્ત્યશ્ચ ન્યપતંશ્ચ પરાસુવત્ ॥

શ્રાન્તાનાં ચાપ્યનાથાનાં ક્રન્દન્તીનાં ભૃશં તદા ।
પાઞ્ચાલકુરુયોષાણાં કૃપણં તદભૂન્મહત્ ॥

દુઃખોપહતચિત્તાભિઃ સમન્તાદનુનાદિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાઽયોધનમત્યુગ્રં ધર્મજ્ઞા સુબલાત્મજા ॥

તતઃ સા પુણ્ડરીકાક્ષમામન્ત્ર્ય પુરુષોત્તમમ્ ।
કુરૂણાં વૈશમં દૃષ્ટ્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

પશ્યૈતાઃ પુણ્ડરીકાક્ષ સ્નુષા મે નિહતેશ્વરાઃ ।
પ્રકીર્ણકેશાઃ ક્રોશન્તીઃ કુરરીરિવ માધવ ॥

અમૂસ્ત્વભિસમાગમ્ય સ્મરન્ત્યો ભરતર્ષભાન્ ।
પૃથગેવાનુપદ્યન્તે પુત્રાન્ભ્રાતૄન્પિતૄન્પતીન્ ॥

વીરસૂભિર્મહાબાહો હતપુત્રાભિરાવૃતમ્ ।
ક્વચિચ્ચ વીરપત્નીભિર્હતવીરાભિરાવૃતમ્ ॥

શોભિતં પુરુષવ્યાઘ્રૈઃ કર્ણભીષ્માભિમન્યુભિઃ ।
દ્રોણદ્રુપદશલ્યૈશ્ચ જ્વલદ્ભિરિવ પાવકૈઃ ॥

કાઞ્ચનૈઃ કવચૈર્નિષ્કૈર્મણિભિશ્ચ મહાધનૈઃ ।
અદ્ભુતૈર્હસ્તકેયૂરૈઃ સ્રગ્ભિશ્ચ સમલન્કૃતમ્ ॥

વીરબાહુવિસૃષ્ટાભિઃ શક્તિભિઃ પરિઘૈરપિ ।
ખઙ્ગૈશ્ચ વિવિધૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સશરૈશ્ચ શરાસનૈઃ ॥

ક્રવ્યાદસઙ્ઘૈર્મુદિતૈસ્તિષ્ઠદ્ભિઃ સહિતૈઃ ક્વચિત્ ।
ક્વચિદાક્રીડમાનૈશ્ચ શયાનૈશ્ચાપરૈઃ ક્વચિત્ ॥

એતદેવંવિધં વીર સમ્પશ્યાયોધનં વિભો । ત્વયા તુ શ્રાવિતં કર્મ પુષ્કરાક્ષ મહાદ્યુતે ।
પશ્યમાના હિ દહ્યામિ શોકેનાહં જનાર્દન ॥

પાઞ્ચાલાનાં કુરૂણાં ચ વિનાશં મધુસૂદન ।
પઞ્ચાનામપિ ભૂતાનામહં વધમચિન્તયમ્ ॥

તાન્સુપર્ણાશ્ચ ગૃધ્રાશ્ચ કર્ષયન્ત્યસૃગુક્ષિતાન્ ।
વિગૃહ્ય ચરણૈર્ગૃધ્રા ભક્ષયન્તિ સહસ્રશઃ ॥

જયદ્રથસ્ય કર્ણસ્ય તથૈવ દ્રોમભીષ્મયોઃ ।
અભિમન્યોર્વિનાશં ચ કશ્ચિન્તયિતુમર્હતિ ॥

અવધ્યકલ્પાન્નિહતાન્ગતસત્વાનચેતસઃ ।
ગૃધ્રકઙ્કવલશ્યેનશ્વસૃગાલસમાવૃતાન્ ॥

અમર્ષવશમાપન્નાન્દુર્યોધનવશે સ્થિતાન્ ।
પશ્યેમાન્પુરુષવ્યાઘ્રાન્સંશાન્તાન્પાવકાનિવ ॥

શયનાન્યુચિતાઃ સર્વે મૃદૂનિ વિમલાનિ ચ ।
વિપન્નાસ્તેઽદ્ય વસુધાં વિવૃતામધિશેરતે ॥

બન્દિભિઃ સતતં કાલે સ્તુવદ્ભિરભિનન્દિતાઃ ।
શિવાનામશિવા ઘોરાઃ શૃણ્વન્તિ વિવિધા ગિરઃ ॥

યે પુરા શેરતે વીરાઃ શયનેષુ યશસ્વિનઃ ।
ચન્દનાગુરુદિગ્ધાઙ્ગાસ્તેઽદ્ય પાંસુષુ શેરતે ॥

તેષામાભરણાન્યેતે ગૃઘ્રગોમાયુવાયસાઃ ।
આક્ષિપન્તિ શિવા ઘોરા વિનદન્ત્યઃ પુનઃ પુનઃ ॥

બાણાન્વનિનિશિતાન્પીતાન્નિસ્ત્રિંશાન્વિમલા ગદાઃ ।
યુદ્ધાભિમાનિનઃ સર્વે જીવન્ત ઇવ બિભ્રતિ ॥

સુરૂપવર્ણા બહવઃ ક્રવ્યાદૈરવઘટ્ટિતાઃ ।
ઋષભપ્રતિરૂપાક્ષાઃ શેરતે ચ સહસ્રશઃ ॥

અપરે પુનરાલિઙ્ગ્ય ગદાઃ પરિઘબાહવઃ ।
શેરતેઽભિમુખાઃ શૂરા દયિતા ઇવ યોષિતઃ ॥

બિભ્રતઃ કવચાન્યન્યે વિમલાન્યાયુધાનિ ચ ।
ન ધર્ષયન્તિ ક્રવ્યાદા જીવન્તીતિ જનાર્દન ॥

ક્રવ્યાદૈઃ કૃષ્યમાણાનામપરેષાં મહાત્મનામ્ ।
શાતકૌમ્ભ્યઃ સ્રજશ્ચિત્રા વિપ્રકીર્ણાઃ સમન્તતઃ ॥

એતે ગોમાયવો ભીમા નિહતાનાં યશસ્વિનામ્ ।
કણ્ઠાન્તરગતાન્હારાનાક્ષિપન્તિ સહસ્રશઃ ॥

સર્વેષ્વપરરાત્રેષુ યાનવન્દન્ત બન્દિનઃ ।
સ્તુતિભિશ્ચ પરાર્ધ્યાભિરુપચારૈશ્ચ શિક્ષિતાઃ ॥

તાનદ્ય પરિદેવન્તિ દુઃખાર્તા પરમાઙ્ગનાઃ ।
કૃપણા વૃષ્ણિશાર્દૂલ દુઃખશોકાર્દિતા ભૃશમ્ ॥

રક્તોત્પલવનાનીવ વિભાન્તિ રુચિરાણિ ચ ।
મુખાનિ પરમસ્ત્રીણાં પરિશુષ્કાણિ કેશવ ॥

રુદિત્વા વિરતા હ્યેતા ધ્યાયન્ત્યઃ સપરિક્લમાઃ ।
કુરુસ્ત્રિયોઽભિગચ્છન્તિ તેન તેનૈવ દુઃખિતાઃ ॥

એતાન્યાદિત્યવર્ણાનિ તપમીયનિભાનિ ચ ।
પશ્ય રોદનતામ્રાણિ વક્ત્રાણિ કુરુયોષિતામ્ ॥

શ્યામાનાં વરવર્ણાનાં ગૌરીણામેકવાસસામ્ ।
દુર્યોધનવરસ્ત્રીણાં પશ્ય વૃન્દાનિ કેશવ ॥

આસામપરિપૂર્ણાર્થં નિશમ્ય પરિદેવિતમ્ ।
ઇતરેરસઙ્ક્રન્દાન્ન વિજાનન્તિ યોષિતઃ ॥

એતા દીર્ઘમિવોચ્છ્વસ્ય વિક્રુશ્ય ચ વિલપ્ય ચ ।
વિસ્પન્દમાના દુઃખેન વીરા જહતિ જીવિતમ્ ॥

બહ્વ્યો દૃષ્ટ્વ શરીરાણિ ક્રોશન્તિ વિલપન્તિ ચ ।
પાણિભિશ્ચાપરા ઘ્નન્તિ શિરાંસિ મૃદુપાણયઃ ॥

શિરોભિઃ પતિતૈર્હસ્તૈઃ સર્વાઙ્ગૈઃ ખણ્ડશઃ કૃતૈઃ ।
ઇતરેતસમ્પૃક્તૈરાકીર્ણા ભાતિ મેદિની ॥

વિશિરસ્કાનથો કાયાન્દૃષ્ટ્વા હ્યેતાનનિન્દિતાન્ ।
મુહ્યન્ત્યનુચિતા નાર્યો વિદેહાનિ શિરાંસિ ચ ॥

શિરઃ કાયેન સન્ધાય પ્રેક્ષમાણા વિચેતસઃ ।
અપશ્યન્ત્યોઽપરં તત્ર નેદમસ્યેઽતિ દુઃખિતાઃ ॥

બાહૂરુચરણાનન્યાન્વિશિખોન્મથિતાન્પૃથક્ ।
સન્દધત્યોઽસુખાવિષ્ટા મૂર્છન્ત્યેતાઃ પુનઃપુનઃ ॥

ઉત્કૃત્તશિરસશ્ચાન્યાન્વિજગ્ધાન્મૃગપક્ષિભિઃ ।
દૃષ્ટ્વા કાશ્ચિન્ન જાનન્તિ ભર્તૄન્ભરતયોષિતઃ ॥

પાણિભિશ્ચાપરા ઘ્નન્તિ શિરાંસિ મધુસૂદન ।
પ્રેક્ષ્ય ભ્રાતૄન્પિતૄન્પુત્રાન્પતીંશ્ચ નિહતાન્પરૈઃ ॥

બાહુભિશ્ચ સખઙ્ગૈશ્ચ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ । અગમ્યકલ્પા પૃથિવી માંસશોણિતકર્દમા ।
બભૂવ ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રાણિભિર્ગતજીવિતૈઃ ॥

ન દુઃખેષૂચિતાઃ પૂર્વં દુઃખં ગાહન્ત્યનિન્દિતાઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ પતિભિઃ પુત્રૈરુપાકીર્ણાં વસુન્ધરામ્ ॥

યૂથાનીવ કિશોરીણાં સુકેશીનાં જનાર્દન ।
સ્નુષાણાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પશ્ય વૃન્દાન્યનેકશઃ ॥

ઇતો દુઃખતરં કિન્નુ કેશવ પ્રતિભાતિ મે ।
યદિમાઃ કુર્વતે સર્વા રવમુચ્ચાવચં સ્ત્રિયઃ ॥

નૂનમાચરિતં પાપં મયા પૂર્વેષુ જન્મસુ ।
યા પશ્યામિ હતાન્પુત્રાન્પૌત્રાન્ભ્રાતૃંશ્ચ માધવ ॥

એવમાર્તા વિલપતી સમાભાષ્ય જનાર્દનમ્ ।
ગાન્ધારી પુત્રશોકાર્તા દ્વદર્શ નિહતં સુતમ્ ॥