મહાભારત · અધ્યાય 1.96

તં કુમારમૃષિર્દૃષ્ટ્વા કર્મ ચાસ્યાતિમાનુષમ્ ।
સમયો યૌવરાજ્યાય ઇત્યનુધ્યાય સ દ્વિજઃ ॥

શકુન્તલાં સમાહૂય કણ્વો વચનમબ્રવીત્ ।
કણ્વ ઉવાચ ।
શૃણુ ભદ્રે મમ સુતે મમ વાક્યં શુચિસ્મિતે ॥

પતિવ્રતાનાં નારીણાં વિશિષ્ટમિતિ ચોચ્યતે ।
પતિશુશ્રૂષણં પૂર્વં મનોવાક્કાયચેષ્ટિતૈઃ ॥

અનુજ્ઞાતા મયા પૂર્વં પૂજયૈતદ્વ્રતં તવ ।
એતેનૈવ ચ વૃત્તેન પુણ્યાઁલ્લોકાનવાપ્ય ચ ॥

તસ્યાન્તે માનુષે લોકે વિશિષ્ટાં તપ્સ્યસે શ્રિયમ્ ।
તસ્માદ્ભદ્રેઽદ્ય યાતવ્યં સમીપં પૌરવસ્ય હ ॥

સ્વયં નાયાતિ મત્વા તે ગતં કાલં શુચિસ્મિતે ।
ગત્વાઽરાધય રાજાનં દુષ્યન્તં હિતકામ્યયા ॥

દૌષ્યન્તિં યૌવરાજ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમવાપ્સ્યસિ ।
દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ ક્ષત્રિયાણાં ચ ભામિનિ ॥

ભર્તૄણાં ચ વિશેષેમ હિતં સન્ગમનં ભવેત્ ।
તસ્માત્પુત્રિ કુમારેણ ગન્તવ્યં મત્પ્રિયેપ્સયા ॥

પ્રતિવાક્યં ન દદ્યાસ્ત્વં શપિતા મમ પાદયોઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સુતાં તત્ર પૌત્રં કણ્વોઽભ્યભાષત ।
પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય પૌરવમ્ ॥

સોમવંશોદ્ભવો રાજા દુષ્યન્ત ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
તસ્યાગ્રમહિષી ચૈષા તવ માતા શુચિવ્રતા ॥

ગન્તુકામા ભર્તૃપાર્શ્વં ત્વયા સહ સુમધ્યમા ।
ગત્વાઽભિવાદ્ય રાજનં યૌવરાજ્યમવાપ્સ્યસિ ॥

સ પિતા તવ રાજેન્દ્રસ્તસ્ય ત્વં વશગો ભવ ।
પિતૃપૈતામહં રાજ્યમાતિષ્ઠસ્વ સ્વભાવતઃ ॥

તસ્મિન્કાલે સ્વરાજ્યસ્થો મામનુસ્મર પૌરવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અભિવાદ્ય મુનેઃ પાદૌ પૌરવો વાક્યમબ્રવીત્ ।
ત્વં પિતા મમ વિપ્રર્ષે ત્વં માતા ત્વં ગતિશ્ચ મે ॥

ન ચાન્યં પિતરં મન્યે ત્વામૃતે તુ મહાતપઃ ।
તવ શુશ્રૂષણં પુણ્યમિહ લોકે પરત્ર ચ ॥

શકુન્તલા ભર્તૃકામા સ્વયં યાતુ યથેષ્ટતઃ ।
અહં સુશ્રૂષણપરઃ પાદમૂલે વસામિ વઃ ॥

ક્રીડાં વ્યાલમૃગૈઃ સાર્ધં કરિષ્યે ન પુરા યથા ।
ત્વચ્છાસનપરો નિત્યં સ્વાધ્યાયં ચ કરોમ્યહમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તુ સંશ્લિષ્ય પાદૌ કણ્વસ્ય તિષ્ઠતઃ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રરુરોદ શકુન્તલા ॥

સ્નેહાત્પિતુશ્ચ પુત્રસ્ય હર્ષશોકસમન્વિતા ।
નિશામ્ય રુદતીમાર્તાં દૌષ્યન્તિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥

શ્રુત્વા ભગવતો વાક્યં કિં રોદિષિ શકુન્તલે ।
ગન્તવ્યં કાલ્ય ઉત્થાય ભર્તૃપ્રીતિસ્વવાસ્તિ ચેત્ ॥
શકુન્તલોવાચ ।

એકસ્તુ કુરુતે પાપં ફલં ભુઙ્ક્તે મહાજનઃ ।
મયા નિવારિતો નિત્યં ન કરોષિ વચો મમ ॥

નિઃસૃતાન્કુઞ્જરાન્નિત્યં બાહુભ્યાં સમ્પ્રમથ્ય વૈ ।
વનં ચ લોડયન્નિત્યં સિંહવ્યાઘ્રગણૈર્વૃતમ્ ॥

એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ કૃત્વા વૈ પુરુનન્દન ।
રુષિતો ભગવાંસ્તાત તસ્માદાવાં વિવાસિતૌ ॥

નાહં ગચ્છામિ દુષ્યન્તં નાસ્મિ પુત્ર હિતૈષિણી ।
પાદમૂલે વસિષ્યામિ મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ રુદતી પપાત મુનિપાદયોઃ । એવં વિલપતીં કણ્વશ્ચાનુનીય ચ હેતુભિઃ ।
પુનઃ પ્રોવાચ ભગવાનાનૃશંસ્યાદ્ધિતં વચઃ ॥
કણ્વ ઉવાચ ।

શકુન્તલે શૃણુષ્વેદં હિતં પથ્યં ચ ભામિનિ ।
પતિવ્રતાભાવગુણાન્હિત્વા સાધ્યં ન કિઞ્ચન ॥

પ્રતિવ્રતાનાં દેવા વૈ તુષ્ટાઃ સર્વરપ્રદાઃ ।
પ્રસાદં ચ કરિષ્યન્તિ આપદો મોક્ષયન્તિ ચ ॥

પતિપ્રસાદાત્પુણ્યં ચ પ્રાપ્નુવન્તિ ન ચાશુભમ્ ।
તસ્માદ્ગત્વા તુ રાજાનમારાધય શુચિસ્મિતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શકુન્તલાં તથોક્ત્વા વૈ શાકુન્તલમથાબ્રવીત્ ।
દૌહિત્રો મમ પૌત્રસ્ત્વમિલિલસ્ય મહાત્મનઃ ॥

શૃણુષ્વ વચનં સત્યં પ્રબ્રવીમિ તવાનઘ ।
મનસા ભર્તૃકામા વૈ વાગ્ભિરુક્ત્વા પૃથગ્વિધમ્ ॥

ગન્તું નેચ્છતિ કલ્યાણી તસ્માત્તાત વહસ્વ વૈ । શક્તસ્ત્વં પ્રતિગન્તું ચ મુનિભિઃ સહ પૌરવ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સર્વદમનં કણ્વઃ શિષ્યાનથાબ્રવીત્ ।
શકુન્તલામિમાં શીગ્રં સપુત્રામાશ્રમાદિતઃ ॥

ભર્તુઃ પ્રાપયતાભ્યાશં સર્વલક્ષણપૂજિતામ્ ।
નારીણાં ચિરવાસો હિ બાન્ધવેષુ ન રોચતે ॥

કીર્તિચારિત્રધર્મ્નસ્તસ્માન્નયત મા ચિરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ધર્માભિપૂજિતં પુત્રં કાશ્યપેન નિશામ્ય તુ ।
કાશ્યપાત્પ્રાપ્ય ચાનુજ્ઞાં મુમુદે ચ શકુન્તલા ॥

કણ્વસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રતિગચ્છેતિ ચાસકૃત્ । તથેત્યુક્ત્વા તુ કણ્વં ચ માતરં પૌરવોઽબ્રવીત્ ।
કિં ચિરાયસિ માતસ્ત્વં ગમિષ્યામો નૃપાલયમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તુ તાં દેવીં દુષ્યન્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
અભિવાદ્ય મુનેઃ પાદૌ ગન્તુમૈચ્છત્સ પૌરવઃ ॥

શકુન્તલા ચ પિતરમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તદા પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

અજ્ઞાનાન્મે પિતા ચેતિ દુરુક્તં વાપિ ચાનૃતમ્ ।
અકાર્યં વાપ્યનિષ્ટં વા ક્ષન્તુમર્હતિ તદ્ભવાન્ ॥

એવમુક્તો નતશિરા મુનિર્નોવાચ કિઞ્ચન ।
મનુષ્યભાવાત્કણ્વોઽપિ મુનિરશ્રૂણ્યવર્તયત્ ॥

અબ્ભક્ષાન્વાયુભક્ષાંશ્ચ શીર્ણપર્ણાશનાન્મુનીન્ ।
ફલમૂલાશિનો દાન્તાન્કૃશાન્ધમનિસન્તતાન્ ॥

વ્રતિનો જટિલાન્મુણ્ડાન્વલ્કલાજિનસંવૃતાન્ ।
સમાહૂય મુનિઃ કણ્વઃ કારુણ્યાદિદમબ્રવીત્ ॥

મયા તુ લાલિતા નિત્યં મમ પુત્રી યશસ્વિની ।
વને જાતા વિવૃદ્ધા ચ ન ચ જાનાતિ કિઞ્ચન ॥

આશ્રમાત્તુ પથા સર્વૈર્નીયતાં ક્ષત્રિયાલયમ્ ।
દ્વિતીયયોજને વિપ્રાઃ પ્રતિષ્ઠાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

પ્રતિષ્ઠાને પુરે રાજા શાકુન્તલપિતામહઃ ।
અધ્યુવાસ ચિરં કાલમુર્વશ્યા સહિતઃ પુરા ॥

અનૂપજાઙ્ગલયુતં ધનધાન્યસમાકુલમ્ ।
પ્રતિષ્ઠિતં પુરવરં ગઙ્ગાયામુનસઙ્ગમે ॥

તત્ર સઙ્ગમમાસાદ્ય સ્નાત્વા હુતહુતાશનાઃ । શાકમૂલફલાહારા નિવર્તધ્વં તપોધનાઃ ।
અન્યથા તુ ભવેદ્વિપ્રા અધ્વનો ગમને શ્રમઃ ॥

તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સર્વે પ્રાતિષ્ઠન્ત મહૌજસઃ ।
શકુન્તલાં પુરસ્કૃત્ય દુષ્યન્તસ્ય પુરં પ્રતિ ॥

ગૃહીત્વા ચામરપ્રખ્યં પુત્રં કમલલોચનમ્ ।
આજગ્મુશ્ચ પુરં રમ્યં દુષ્યન્તાધ્યુષિતં વનાત્ ॥

શકુન્તલાં સમાદાય મુનયો ધર્મવત્સલાઃ ।
તે વનાનિ નદીઃ શૈલાન્ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ ॥

કન્દરાણિ નિતમ્બાંશ્ચ રાષ્ટ્રાણિ નગરાણિ ચ ।
આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ ગત્વા ચૈવ ગતશ્રમાઃ ॥

શનૈર્મધ્યાહ્નવેલાયાં પ્રતિષ્ઠાનં સમાયયુઃ ।
તાં પુરીં પુરુહૂતેન ઐલસ્યાર્થે વિનિર્મિતામ્ ॥

પરિઘાટ્ટાલકૈર્મુખ્યૈરુપકલ્પશતૈરપિ ।
શતઘ્નીચક્રયન્ત્રૈશ્ચ ગુપ્તામન્યૈર્દુરાસદામ્ ॥

હર્મ્યપ્રસાદસમ્બાધાં નાનાપણ્યવિભૂષિતામ્ ।
મણ્ટપૈઃ સસભૈ રમ્યૈઃ પ્રપાભિશ્ચ સમાવૃતામ્ ॥

રાજમાર્ગેણ મહતા સુવિભક્તેન શોભિતામ્ ।
કૈલાસશિખરાકારૈર્ગોપુરૈઃ સમલઙ્કૃતામ્ ॥

દ્વારતોરણનિર્યૂહૈર્મઙ્ગલૈરુપશોભિતામ્ ।
ઉદ્યાનામ્રવણોપેતાં મહતીં સાલમેખલામ્ ॥

સર્વપુષ્કરિણીભિશ્ચ ઉદ્યાનૈશ્ચ સમાવૃતામ્ ।
વર્ણાશ્રમૈઃ સ્વધર્મસ્થૈર્નિત્યોત્સવસમાહિતૈઃ ॥

ધનધાન્યસમૃદ્ધૈશ્ચ સન્તુષ્ટૈ રત્નપૂજિતૈઃ ।
કૃતયજ્ઞૈશ્ચ વિદ્વદ્ભિરગ્નિહોત્રપરૈઃ સદા ॥

વર્જિતા કાર્યકરણૈર્દાનશીલૈર્દયાપરૈઃ ।
અધર્મભીરુભિઃ સર્વૈઃ સ્વર્ગલોકજિગીષુભિઃ ॥

એવંવિધજનોપેતમિન્દ્રલોકમિવાપરમ્ ।
તસ્મિન્નગરમધ્યે તુ રાજવેશ્મ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ઇન્દ્રસદ્મપ્રતીકાશં સમ્પૂર્ણં વિત્તસઞ્ચયૈઃ ।
તસ્ય મધ્યે સભા દિવ્યા નાનારત્નવિભૂષિતા ॥

તસ્યાં સભાયાં રાજર્ષિઃ સર્વાલઙ્કારભૂષિતઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈશ્ચાપિ મન્ત્રિભિશ્ચાપિ સંવૃતઃ ॥

સંસ્તૂયમાનો રાજેન્દ્રઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ ।
કાર્યાર્થિષુ તદાઽભ્યેત્ય કૃત્વા કાર્યં ગતેષુ સઃ ॥

સુખાસીનોઽભવદ્રાજા તસ્મિન્કાલે મહર્ષયઃ ।
શકુન્તાનાં સ્વનં શ્રુત્વા નિમિત્તજ્ઞાસ્ત્વલક્ષયન્ ॥

શકુન્તલે નિમિત્તાનિ શોભનાનિ ભવન્તિ નઃ । કાર્યસિદ્ધિં વદન્ત્યેતે ધ્રુવં રાજ્ઞી ભવિષ્યસિ ।
અસ્મિંસ્તુ દિવસે પુત્રો યુવરાજો ભવિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વર્ધમાનપુરદ્વારં તૂર્યઘોષનિનાદિતમ્ ।
શકુન્તલાં પુરસ્કૃત્ય વિવિશુસ્તે મહર્ષયઃ ॥

પ્રવિશન્તં નૃપસુતં પ્રશશંસુશ્ચ વીક્ષકાઃ ।
વર્ધમાનપુરદ્વારં પ્રવિશન્નેવ પૌરવઃ ॥

ઇન્દ્રલોકસ્થમાત્માનં મેને હર્ષસમન્વિતઃ ॥

તતો વૈ નાગરાઃ સર્વે સમાહૂય પરસ્પરમ્ ।
દ્રષ્ટુકામા નૃપસુતં સમપદ્યન્ત ભારત ॥
નાગરા ઊચુઃ ।

દેવતેવ જનસ્યાગ્રે ભ્રાજતે શ્રીરિવાગતા ।
જયન્તેનેવ પૌલોમી ઇન્દ્રલોકાદિહાગતા ॥

ઇતિ બ્રુવન્તસ્તે સર્વે મહર્ષીનિદમબ્રુવન્ ।
અભિવાદયન્તઃ સહિતા મહર્ષીન્દેવવર્ચસઃ ॥

અદ્ય નઃ સફલં જન્મ કૃતાર્થાશ્ચ તતો વયમ્ ।
એવં યે સ્મ પ્રપશ્યામો મહર્ષીન્સૂર્યવર્ચસઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સહિતાઃ કેચિદન્વગચ્છન્ત પૌરવમ્ ।
હૈમવત્યાઃ સુતમિવ કુમારં પુષ્કરેક્ષણમ્ ॥

યે કેચિદબ્રુવન્મૂઢાઃ શાકુન્તલદિદૃક્ષવઃ ।
કૃષ્ણાજિનેન સઞ્છન્નાનનિચ્છન્તો હ્યવેક્ષિતુમ્ ॥

પિશાચા ઇવ દૃશ્યન્તે નાગરાણાં વિરૂપિણઃ ।
વિના સન્ધ્યાં પિશાચાસ્તે પ્રવિશન્તિ પુરોત્તમમ્ ॥

ક્ષુત્પિપાસાર્દિતાન્દીનાન્વલ્કલાજિનવાસસઃ ।
ત્વગસ્થિભૂતાન્નિર્માંસાન્ધમનીસન્તતાનપિ ॥

પિઙ્ગલાક્ષાન્પિઙ્ગજટાન્દીર્ઘદન્તાન્નિરૂદરાન્ ।
વિશીર્ષકાનૂર્ધ્વહસ્તાન્દૃષ્ટ્વા હાસ્યન્તિ નાગરાઃ ॥

એવમુક્તવતાં તેષાં ગિરં શ્રુત્વા મહર્ષયઃ ।
અન્યોન્યં તે સમાહૂય ઇદં વચનમબ્રુવન્ ॥

ઉક્તં ભગવતા વાક્યં ન કૃતં સત્યવાદિના ।
પુરપ્રવેશનં નાત્ર કર્તવ્યમિતિ શાસનમ્ ॥

કિં કારણં પ્રવેક્ષ્યામો નગરં દુર્જનૈર્વૃતમ્ ।
ત્યક્તસઙ્ગસ્ય ચ મુનેર્નગરે કિં પ્રયોજનમ્ ॥

ગમિષ્યામો વનં તસ્માદ્ગઙ્ગાયામુનસઙ્ગમમ્ ।
એવમુક્ત્વા મુનિગણાઃ પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્ ॥