મહાભારત · અધ્યાય 1.94

સુવ્યક્તં રાજપુત્રી ત્વં યથા કલ્યાણિ ભાષસે ।
ભાર્યા મે ભવ સુશ્રોણિ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

સુવર્ણમાલાં વાસાંસિ કુણ્ડલે પરિહાટકે ।
નાનાપત્તનજે શુભ્રે મણિરત્ને ચ શોભને ॥

આહરામિ તવાદ્યાહં નિષ્કાદીન્યજિનાનિ ચ ।
સર્વં રાજ્યં તવાદ્યાસ્તુ ભાર્યા મે ભવ શોભને ॥

ગાન્ધર્વેણ ચ માં ભીરુ વિવાહેનૈહિ સુન્દરિ ।
વિવાહાનાં હિ રમ્ભોરુ ગાન્ધર્વઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ॥
શકુન્તલોવાચ ।

ફલાહારો ગતો રાજન્પિતા મે ઇત આશ્રમાત્ ।
મુહૂર્તં સમ્પ્રતીક્ષસ્વ સ માં તુભ્યં પ્રદાસ્યતિ ॥

પિતા હિ મે પ્રભુર્નિત્યં દૈવતં પરમં મમ ।
યસ્મૈ માં દાસ્યતિ પિતા સ મે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભર્તા રક્ષતિ યૌવને ।
પુત્રસ્તુ સ્થાવિરે ભાવે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ ॥

સમન્યમાના રાજેન્દ્ર પિતરં મે તપસ્વિનમ્ ।
અધર્મેણ હિ ધર્મિષ્ઠ કથં વરમુપાસ્મહે ॥
દુષ્યન્ત ઉવાચ ।

મામૈવં વદ કલ્યાણિ તપોરાશિં દમાત્મકમ્ ।
શકુન્તલોવાચ ।
મન્યુપ્રહરણા વિપ્રા ન વિપ્રાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ॥

મન્યુના ઘ્નન્તિ તે શત્રૂન્વજ્રેણેન્દ્ર ઇવાસુરાન્ ।
અગ્નિર્દહતિ તેજોભિઃ સૂર્યો દહતિ રશ્મિભિઃ ॥

રાજા દહતિ દણ્ડેન બ્રાહ્મણો મન્યુના દહેત્ ।
ક્રોધિતા મન્યુના ઘ્નન્તિ વજ્રપાણિરિવાસુરાન્ ॥
દુષ્યન્ત ઉવાચ ।

જાને ભદ્રે મહર્ષિં તં તસ્ય મન્યુર્ન વિદ્યતે । ઇચ્છામિ ત્વાં વરારોહે ભજમાનામનિન્દિતે ।
ત્વદર્થં માં સ્થિતં વિદ્ધિ ત્વદ્ગતં હિ મનો મમ ॥

આત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ ગતિરાત્મૈવ ચાત્મનઃ ।
આત્મનૈવાત્મનો દાનં કર્તુમર્હસિ ધર્મતઃ ॥

અષ્ટાવેવ સમાસેન વિવાહા ધર્મતઃ સ્મૃતાઃ ।
બ્રાહ્મો દૈવસ્તથૈવાર્ષઃ પ્રાજાપત્યસ્તથાઽસુરઃ ॥

ગાન્ધર્વો રાક્ષસશ્ચૈવ પૈશાચશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ।
તેષાં ધર્મ્યાન્યથાપૂર્વં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ॥

પ્રશસ્તાંશ્ચતુરઃ પૂર્વાન્બ્રાહ્મણસ્યોપધારય ।
ષડાનુપૂર્વ્યા ક્ષત્રસ્ય વિદ્ધિ ધર્મ્યાનનિન્દિતે ॥

રાજ્ઞાં તુ રાક્ષસોઽપ્યુક્તો વિટ્શૂદ્રેષ્વાસુરઃ સ્મૃતઃ ।
પઞ્ચાનાં તુ ત્રયો ધર્મ્યા અધર્મ્યૌ દ્વૌ સ્મૃતાવિહ ॥

પૈશાચ આસુરશ્ચૈવ ન કર્તવ્યૌ કદાચન ।
અનેન વિધિના કાર્યો ધર્મસ્યૈષા ગતિઃ સ્મૃતા ॥

ગાન્ધર્વરાક્ષસૌ ક્ષત્રે ધર્મ્યૌ તૌ મા વિશઙ્કિથાઃ ।
પૃથગ્વા યદિ વા મિશ્રૌ કર્તવ્યૌ નાત્ર સંશયઃ ॥

સા ત્વં મમ સકામસ્ય સકામા વરવર્ણિની ।
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ભાર્યા ભવિતુમર્હસિ ॥
શકુન્તલોવાચ ।

યદિ ધર્મપથસ્ત્વેવ યદિ ચાત્મા પ્રભુર્મમ ।
પ્રદાને પૌરવશ્રેષ્ઠ શૃણુ મે સમયં પ્રભો ॥

સત્યં મે પ્રતિજાનીહિ યથા વક્ષ્યામ્યહં રહઃ ।
મયિ જાયેત યઃ પુત્રઃ સ ભવેત્ત્વદનન્તરઃ ॥

યુવરાજો મહારાજ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ।
યદ્યેતદેવં દુષ્યન્ત અસ્તુ મે સઙ્ગમસ્ત્વયા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્યાસ્તુ સર્વં સંશ્રુત્ય યથોક્તં સ વિશામ્પતિઃ ।
દુષ્યન્તઃ પુનરેવાહ યદ્યદિચ્છસિ તદ્વદ ॥
શકુન્તલોવાચ ।

ખ્યાતો લોકપ્રવાદોયં વિવાહ ઇતિ શાસ્ત્રતઃ ।
વૈવાહિકીં ક્રિયાં સન્તઃ પ્રશંસન્તિ પ્રજાહિતામ્ ॥

લોકપ્રવાદશાન્ત્યર્થં વિવાહં વિધિના કુરુ ।
સન્ત્યત્ર યજ્ઞપાત્રાણિ દર્ભાઃ સુમનસોઽક્ષતાઃ ॥

યથા યુક્તો વિવાહઃ સ્યાત્તથા યુક્તા પ્રજા ભવેત્ ।
તસ્માદાજ્યં હવિર્લાજાઃ સિકતા બ્રાહ્મણાસ્તવ ॥

વૈવાહિકાનિ ચાન્યાનિ સમસ્તાનીહ પાર્થિવ ।
દુરુક્તમપિ રાજેન્દ્ર ક્ષન્તવ્યં ધર્મકારણાત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમસ્ત્વિતિ તાં રાજા પ્રત્યુવાચાવિચારયન્ ।
અપિ ચ ત્વાં હિ નેષ્યામિ નગરં સ્વં શુચિસ્મિતે ॥

યથા ત્વમર્હા સુશ્રોણિ મન્યસે તદ્બ્રવીમિ તે ।
એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિસ્તામનિન્દિતગામિનીમ્ ॥

પુરોહિતં સમાહૂય વચનં યુક્તમબ્રવીત્ ।
રાજપુત્ર્યા યદુક્તં વૈ ન વૃથા કર્તુમુત્સહે ॥

ક્રિયાહીનો હિ ન ભવેન્મમ પુત્રો મહાદ્યુતિઃ ।
તથા કુરુષ્વ શાસ્ત્રોક્તં વિવાહં મા ચિરન્કુરુ ॥

એવમુક્તો નૃપતિના દ્વિજઃ પરમયન્ત્રિતઃ ।
શોભનં રાજરાજેતિ વિધિના કૃતવાન્દ્વિજઃ ॥

શાસનાદ્વિપ્રમુખ્યસ્ય કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ । જગ્રાહ વિધિવત્પાણાવુવાસ ચ તયા સહ ॥

વિશ્વાસ્ય ચૈનાં સ પ્રાયાદબ્રવીચ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
પ્રેષયિષ્યે તવાર્થાય વાહિનીં ચતુરઙ્ગિણીમ્ ॥

ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધૈઃ સહિતાં નાનારાજજનૈઃ સહ ।
શિબિકાસહસ્રૈઃ સહિતા વયમાયાન્તિ બાન્ધવાઃ ॥

મૂકાશ્ચૈવ કિરાતાશ્ચ કુબ્જા વામનકૈઃ સહ ।
સહિતાઃ કઞ્ચુકિવરૈર્વાહિની સૂતમાગધૈઃ ॥

શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્વનં ચ સમુપૈષ્યતિ ।
તથા ત્વામાનયિષ્યામિ નગરં સ્વં શુચિસ્મિતે ॥

અન્યથા ત્વાં ન નેષ્યામિ સ્વનિવેશમસત્કૃતામ્ ।
સર્વમઙ્ગલસત્કારૈઃ સુભ્રુ સત્યં કરોમિ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિસ્તામનિન્દિતગામિનીમ્ ।
પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં સ્મિતપૂર્વમુદૈક્ષત ॥

પ્રદક્ષિણીકૃતાં દેવીં પુનસ્તાં પરિષસ્વજે ।
શકુન્તલા સા સુમુખી પપાત નૃપપાદયોઃ ॥

તાં દેવીં પુનરુત્થાપ્ય મા શુચેતિ પુનઃ પુનઃ । શપેયં સુકૃતેનૈવ પ્રાપયિષ્યે નૃપાત્મજે ॥

ઇતિ તસ્યાઃ પ્રતિશ્રુત્ય સ નૃપો જનમેજય ।
મનસા ચિન્તયન્પ્રાયાત્કાશ્યપં પ્રતિ પાર્થિવ ॥

ભગવાંસ્તપસા યુક્તઃ શ્રુત્વા કિં નુ કરિષ્યતિ । તં ન પ્રસાદ્યાગતોઽહં પ્રસીદેતિ દ્વિજોત્તમમ્ ।
એવં સઞ્ચિન્તયન્નેવ પ્રવિવેશ સ્વકં પુરમ્ ॥

તતો મુહૂર્તે યાતે તુ કણ્વોઽપ્યાશ્રમમાગમત્ ।
શકુન્તલા ચ પિતરં હ્રિયા નોપજગામ તમ્ ॥

શઙ્કિતેવ ચ વિપ્રર્ષિમુપચક્રામ સા શનૈઃ ।
તતોઽસ્ય ભારં જગ્રાહ આસનં ચાપ્યકલ્પયત્ ॥

પ્રાક્ષાલયચ્ચ સા પાદૌ કાશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
ન ચૈનં લજ્જયાઽશક્નોદક્ષિભ્યામભિવીક્ષિતુમ્ ॥

શકુન્તલા ચ સવ્રીડા તમૃષિં નાભ્યભાષત ।
તસ્માત્સ્વધર્માત્સ્ખલિતા ભીતા સા ભરતર્ષભ ॥

અભવદ્દોષદર્શિત્વાદ્બ્રહ્મચારિણ્યયન્ત્રિતા ।
સ તદા વ્રીડિતાં દૃષ્ટ્વા ઋષિસ્તાં પ્રત્યભાષત ॥
કણ્વ ઉવાચ ।

સવ્રીડૈવ ચ દીર્ઘાયુઃ પુરેવ ભવિતા ન ચ ।
વૃત્તં કથય રમ્ભોરુ મા ત્રાસં ચ પ્રકલ્પય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ સા વિશ્રાન્તં પુનરબ્રવીત્ ।
નિધાય કામં તસ્યર્ષેઃ કન્દાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

તતઃ સંવાહ્ય પાદૌ સા વિશ્રાન્તં વેદિમધ્યમા ।
શકુન્તલા પૌરવાણાં દુષ્યન્તં જગ્મુષી પતિમ્ ॥

તતઃ કૃચ્છ્રાદતિશુભા સવ્રીડા શ્રમતી તદા ।
સગદ્ગદમુવાચેદં કાશ્યપં સા શુચિસ્મિતા ॥
શકુન્તલોવાચ ।

રાજા તાતાજગામેહ દુષ્યન્ત ઇલિલાત્મજઃ ।
મયા પતિર્વૃતો યોઽસૌ દૈવયોગાદિહાગતઃ ॥

તસ્ય તાત પ્રસીદ ત્વં ભર્તા મે સુમહાયશાઃ ।
અતઃ સર્વં તુ યદ્વૃત્તં દિવ્યજ્ઞાનેન પશ્યસિ ॥

અભયં ક્ષત્રિયકુલે પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
ચક્ષુષા સ તુ દિવ્યેન સર્વં વિજ્ઞાય કાશ્યપઃ ॥

તતો ધર્મિષ્ઠતાં મત્વા ધર્મે ચાસ્ખલિતં મનઃ ।
ઉવાચ ભગવાન્પ્રીતસ્તદ્વૃત્તં સુમહાતપાઃ ॥
કણ્વ ઉવાચ ।

એવમેતન્મયા જ્ઞાતં દૃષ્ટં દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
ત્વયાઽદ્ય રાજાન્વયયા મામનાદૃત્ય યત્કૃતમ્ ॥

પુંસા સહ સમાયોગો ન સ ધર્મોપઘાતકઃ ।
ન ભયં વિદ્યતે ભદ્રે મા શુચઃ સુકૃતં કૃતમ્ ॥

ક્ષત્રિયસ્ય તુ ગાન્ધર્વો વિવાહઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ।
સકામાયાઃ સકામેન નિમન્ત્રઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ॥

કિં પુનર્વિધિવત્કૃત્વા સુપ્રજસ્ત્વમવાપ્સ્યસિ । ધર્માત્મા ચ મહાત્મા ચ દુષ્યન્તઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

અભ્યાગચ્છત્પતિર્યસ્ત્વાં ભજમાનાં શકુન્તલે ।
મહાત્મા જનિતા લોકે પુત્રસ્તવ મહાયશાઃ ॥

સ ચ સર્વાં સમુદ્રાન્તાં કૃત્સ્નાં ભોક્ષ્યતિ મેદિનીમ્ ।
પરં ચાભિપ્રયાતસ્ય ચક્રં તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

ભવિષ્યત્યપ્રતિહતં સતતં ચક્રવર્તિનઃ ।
પ્રસન્ન એવ તસ્યાહં ત્વકૃતે વરવર્ણિનિ ॥

ઋતવો બહવસ્તે વૈ ગતા વ્યર્થાઃ શુચિસ્મિતે । સાર્થકં સામ્પ્રતં હ્યેતન્ન ચ પાપ્માસ્તિ તેઽનઘે ।
ગૃહાણ ચ વરં મત્તસ્તત્કૃતે યદભીપ્સિતમ્ ॥
શકુન્તલોવાચ ।

મયા પતિર્વૃતો યોઽસૌ દુષ્યન્તઃ પુરુષોત્તમઃ । મમ ચૈવ પતિર્દૃષ્ટો દેવતાનાં સમક્ષતઃ ।
તસ્મૈ સસચિવાય ત્વં પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા મનસા પ્રણિધાય મનસ્વિની ।
તતો ધર્મિષ્ઠતાં વવ્રે રાજ્યે ચાસ્ખલનં તથા ॥

શકુન્તલાં પૌરવાણાં દુષ્યન્તહિતકામ્યયા ।
એવમસ્ત્વિતિ તાં પ્રાહ કણ્વો ધર્મભૃતાં વરઃ ॥

પસ્પર્શ ચાપિ પાણિભ્યાં સુતાં શ્રીમિવરૂપિણીમ્ ॥
કણ્વ ઉવાચ ।

અદ્યપ્રભૃતિ દેવી ત્વં દુષ્યન્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
પતિવ્રતાનાં યા વૃત્તિસ્તાં વૃત્તિમનુપાલય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા ધર્માત્મા તાં વિશુદ્ધ્યર્થમસ્પૃશત્ । સ્પૃષ્ટમાત્રે શરીરે તુ પરં હર્ષમવાપ સા ॥