મહાભારત · અધ્યાય 1.87

પૃચ્છામિ ત્વાં વસુમાનૌષદશ્વિ- ર્યદ્યસ્તિ લોકો દિવિ મે નરેન્દ્ર ।
યદ્યન્તરિક્ષે પ્રથિતો મહાત્મન્ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે ॥
યયાતિરુવાચ ।

યદન્તરિક્ષં પૃથિવી દિશશ્ચ યત્તેજસા તપતે ભાનુમાંશ્ચ ।
લોકાસ્તાવન્તો દિવિ સંસ્થિતા વૈ તેનાન્તવન્તઃ પ્રતિપાલયન્તિ ॥
વસુમાનુવાચ ।

તાંસ્તે દદાનિ મા પ્રપત પ્રપાતં યે મે લોકાસ્તવ તે વૈ ભવન્તુ ।
ક્રીણીષ્વૈતાંસ્તૃણકેનાપિ રાજ- ન્પ્રતિગ્રહસ્તે યદિ ધીમન્પ્રદુષ્ટઃ ॥
યયાતિરુવાચ ।

ન મિથ્યાઽહં વિક્રયં વૈ સ્મરામિ વૃથા ગૃહીતં શિશુકાચ્છઙ્કમાનઃ ।
કુર્યાં ન ચૈવાકૃતપૂર્વમન્યૈ- ર્વિધિત્સમાનઃ કિમુ તત્ર સાધુઃ ॥
વસુમાનુવાચ ।

તાંસ્ત્વં લોકાન્પ્રતિપદ્યસ્વ રાજ- ન્મયા દત્તાન્યદિ નેષ્ટઃ ક્રયસ્તે ।
અહં ન તાન્વૈ પ્રતિગન્તા નરેન્દ્ર સર્વે લોકાસ્તવ તે વૈ ભવન્તુ ॥
શિબિરુવાચ ।

પૃચ્છામિ ત્વાં શિબિરૌશીનરોઽહં મમાપિ લોકા યદિ સન્તીહ તાત ।
યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે ॥
યયાતિરુવાચ ।

યત્ત્વં વાચા હૃદયેનાપિ સાધૂ- ન્પરીપ્સમાનાન્નાવમંસ્થા નરેન્દ્ર ।
તેનાનન્તા દિવિ લોકાઃ શ્રિતાસ્તે વિદ્યુદ્રૂપાઃ સ્વનવન્તો મહાન્તઃ ॥
શિબિરુવાચ ।

તાંસ્ત્વં લોકાન્પ્રતિપદ્યસ્વ રાજ- ન્મયા દત્તાન્યદિ નેષ્ટઃ ક્રયસ્તે ।
ન ચાહં તાન્પ્રતિપત્સ્યે હ દત્ત્વા યત્ર ગત્વા નાનુશોચન્તિ ધીરાઃ ॥
યયાતિરુવાચ ।

યથા ત્વમિન્દ્રપ્રતિમપ્રભાવ- સ્તે ચાપ્યનન્તા નરદેવ લોકાઃ ।
તથાઽદ્ય લોકે ન રમેઽન્યદત્તે તસ્માચ્છિબે નાભિનન્દામિ દાયમ્ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

ન ચેદેકૈકશો રાજઁલ્લોકાન્નઃ પ્રતિનન્દસિ ।
સર્વે પ્રદાય ભવતે ગન્તારો નરકં વયમ્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

યદર્હોઽહં તદ્યતધ્વં સન્તઃ સત્યાભિનન્દિનઃ ।
અહં તન્નાભિજાનામિ યત્કૃતં ન મયા પુરા ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

કસ્યૈતે પ્રતિદૃશ્યન્તે રથાઃ પઞ્ચ હિરણ્મયાઃ ।
યાનારુહ્ય નરો લોકાનભિવાઞ્છતિ શાશ્વતાન્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

યુષ્માનેતે વહિષ્યન્તિ રથાઃ પઞ્ચ હિરણ્મયાઃ ।
ઉચ્ચૈઃ સન્તઃ પ્રકાશન્તે જ્વલન્તોઽગ્નિશિખા ઇવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે સ્વયમ્ભુવિહિતે પુરા ।
હયસ્ય યાનિ ચાઙ્ગાનિ સન્નિકૃત્ય યથાક્રમમ્ ॥

હોતાઽધ્વર્યુરથોદ્ગાતા બ્રહ્મણા સહ ભારત ।
અગ્નૌ પ્રાસ્યન્તિ વિધિવત્સમસ્તાઃ ષોડશર્ત્વિજઃ ॥

ધૂમગન્ધં ચ પાપિષ્ઠા યે જિઘ્રન્તિ નરા ભુવિ ।
વિમુક્તપાપાઃ પૂતાસ્તે તત્ક્ષણેનાભવન્નરાઃ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે ચૈવ માધવી સા તપોધના ।
મૃગચર્મપરીતાઙ્ગી પરિધાય મૃગત્વચમ્ ॥

મૃગૈઃ પરિચરન્તી સા મૃગાહારવિચેષ્ટિતા ।
યજ્ઞવાટં મૃગગણૈઃ પ્રવિશ્ય ભૃશવિસ્મિતા ॥

આઘ્રાયન્તી ધૂમગન્ધં મૃગૈરેવ ચચાર સા ।
યજ્ઞવાટમટન્તી સા પુત્રાંસ્તાનપરાજિતાન્ ॥

પશ્યન્તી યજ્ઞમાહાત્મ્યં મુદં લેભે ચ માધવી ।
અસંસ્પૃશન્તં વસુધાં યયાતિં નાહુષં યદા ॥

દિવિષ્ઠં પ્રાપ્તમાજ્ઞાય વવન્દે પિતરં તદા ।
તદા વસુમનાપૃચ્છન્માતરં વૈ તપસ્વિનીમ્ ॥

ભવત્યા યત્કૃતમિદં વન્દનં પાદયોરિહ ।
કોયં દેવોપમો રાજા યાઽભિવન્દસિ મે વદ ॥
માધવ્યુવાચ ।

શૃણુધ્વં સહિતાઃ પુત્રા નાહુષોયં પિતા મમ ।
યયાતિર્મમ પુત્રાણાં માતામહ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

પૂરું મે ભ્રાતરં રાજ્યે સમાવેશ્ય દિવં ગતઃ ।
કેન વા કારણેનૈવમિહ પ્રાપ્તો મહાયશાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટેતિ ચાબ્રવીત્ ।
સા પુત્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સમ્ભ્રમાવિષ્ટચેતના ॥

માધવી પિતરં પ્રાહ દૌહિત્રપરિવારિતમ્ ।
તપસા નિર્જિતાઁલ્લોકાન્પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મામકાન્ ॥

પુત્રાણામિવ પૌત્રાણાં ધર્માદધિગતં ધનમ્ । સ્વાર્થણેવ વદન્તીહ ઋષયો ધર્મપાઠકાઃ ।
તસ્માદ્દાનેન તપસા ચાસ્માકં દિવમાવ્રજ ॥
યયાતિરુવાચ ।

યદિ ધર્મફલં હ્યેતચ્છોભનં ભવિતા તવ ।
દુહિત્રા ચૈવ દૌહિત્રૈસ્તારિતોઽહં મહાત્મભિઃ ॥

તસ્માત્પવિત્રં દૌહિત્રમદ્યપ્રભૃતિ પૈતૃકે ।
ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ ॥

ત્રીણિ ચાત્ર પ્રશંસન્તિ શૌચમક્રોધમત્વરામ્ ।
ભોક્તારઃ પરિવેષ્ટારઃ શ્રાવિતારઃ પવિત્રકાઃ ॥

દિવસસ્યાષ્ટમે ભાગે મન્દીભવતિ ભાસ્કરે ।
સ કાલઃ કુતપો નામ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્ ॥

તિલાઃ પિશાચાદ્રક્ષન્તિ દર્ભા રક્ષન્તિ રાક્ષસાત્ ।
રક્ષન્તિ શ્રોત્રિયાઃ પઙ્ક્તિં યતિભિર્ભુક્તમક્ષયમ્ ॥

લબ્ધ્વા પાત્રં તુ વિદ્વાંસં શ્રોત્રિયં સુવ્રતં શુચિમ્ ।
સ કાલઃ કાલતો દત્તં નાન્યથા કાલ ઇષ્યતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા યયાતિસ્તુ પુનઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ । સર્વે હ્યવભૃથસ્નાતાસ્ત્વરધ્વં કાર્યગૌરવાત્ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

આતિષ્ઠ સ્વરથં રાજન્વિક્રમસ્વ વિહાયસમ્ ।
વયમપ્યનુયાસ્યામો યદા કાલો ભવિષ્યતિ ॥
યયાતિરુવાચ ।

સર્વૈરિદાનીં ગન્તવ્યં સહ સ્વર્ગજિતો વયમ્ ।
એષ નો વિરજાઃ પન્થા દૃશ્યતે દેવસદ્મનઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અષ્ટકશ્ચ શિબિશ્ચૈવ કાશેયશ્ચ પ્રતર્દનઃ । ઐક્ષ્વાકવો વસુમનાશ્ચત્વારો ભૂમિપાસ્તદા ।
સર્વે હ્યવભૃથસ્નાતાઃ સ્વર્ગતાઃ સાધવઃ સહ ॥

તેઽધિરુહ્ય રથાન્સર્વે પ્રયાતા નૃપસ્તમાઃ ।
આક્રમન્તો દિવં ભાભિર્ધર્મેણાવૃત્ય રોદસી ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

અહં મન્યે પૂર્વમેકોઽસ્મિ ગન્તા સખા ચેન્દ્રઃ સર્વથા મે મહાત્મા ।
કસ્માદેવં શિબિરૌશીનરોઽય- મેકોઽત્યગાત્સર્વવેગેન વાહાન્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

અદદદ્યાચમાનાય યાવદ્વિત્તમવિન્દત ।
ઉશીનરસ્ય પુત્રોઽયં તસ્માચ્છ્રેષ્ઠોહિ વઃ શિબિઃ ॥

દાનં તપઃ સન્ત્યમથાઽપિ ધર્મો હ્રીઃ શ્રીઃ ક્ષમા સૌમ્યમથો વિધિત્સા ।
રાજન્નેતાન્યપ્રમેયાણિ રાજ્ઞઃ શિબેઃ સ્થિતાન્યપ્રતિમસ્ય બુદ્ધ્યા ॥

એવં વૃત્તો હ્રીનિષેવશ્ચ યસ્મા- ત્તસ્માચ્છિબિરત્યગાદ્વૈ રથેન ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
અથાષ્ટકઃ પુનરેવાન્વપૃચ્છ- ન્માતામહં કૌતુકેનેન્દ્રકલ્પમ્ ॥

પૃચ્છામિ ત્વાં નૃપતે બ્રૂહિ સત્યં કુતશ્ચ કશ્ચાસિ સુતશ્ચ કસ્ય ।
કૃતં ત્વયા યદ્ધિ ન તસ્ય કર્તા લોકે ત્વદન્યઃ ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણો વા ॥
યયાતિરુવાચ ।

યયાતિરસ્મિ નહુષસ્ય પુત્રઃ પૂરોઃ પિતા સાર્વબૌમસ્ત્વિહાસમ્ ।
ગુહ્યં ચાર્થં મામકેભ્યો બ્રવીમિ માતામહોઽહં ભવતાં પ્રકાશમ્ ॥

સર્વામિમાં પૃથિવીં નિર્જિગાય દત્ત્વા પ્રતસ્થે વિપિનં બ્રાહ્મણેભ્યઃ ।
મેધ્યાનશ્વાનેકશતાન્સુરૂપાં- સ્તદા દેવાઃ પુણ્યભાજો ભવન્તિ ॥

અદામહં પૃથિવીં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પૂર્ણામિમામખિલાં વાહનેન ।
ગોભિઃ સુવર્ણેન ધનૈશ્ચ મુખ્યૈ- સ્તદાઽદદં ગાઃ શથમર્બુદાનિ ॥

સત્યેન મે દ્યૌશ્ચ વસુન્ધરા ચ તથૈવાગ્નિજ્વર્લતે માનુષેષુ ।
ન મે વૃથા વ્યાહૃતમેવ વાક્યં સત્યં હિ સન્તઃ પ્રતિપૂજયન્તિ ॥

યદષ્ટક પ્રબ્રવીમીહ સત્યં પ્રતર્દનં ચૌષદશ્વિં તથૈવ ।
સર્વે ચ લોકા મુનયશ્ચ દેવાઃ સત્યેન પૂજ્યા ઇતિ મે મનોગતમ્ ॥

યો નઃ સ્વર્ગજિતઃ સર્વાન્યથાવૃત્તં નિવેદયેત્ ।
અનસૂયુર્દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ સ લભેન્નઃ સલોકતામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં રાજા સ મહાત્મા હ્યતીવ સ્વૈર્દૌહિત્રૈસ્તારિતોઽમિત્રસાહ ।
ત્યક્ત્વા મહીં પરમોદારકર્મા સ્વર્ગં ગતઃ કર્મભિર્વ્યાપ્ય પૃથ્વીમ્ ॥