મહાભારત · અધ્યાય 1.72

કૃતવિદ્યે કચે પ્રાપ્તે હૃષ્ટરૂપા દિવૌકસઃ ।
કચાદધીત્ય તાં વિદ્યાં કૃતાર્થા ભરતર્ષભ ॥

સર્વ એવ સમાગમ્ય શતક્રતુમથાબ્રુવન્ ।
કાલસ્તે વિક્રમસ્યાદ્ય જહિ શત્રૂન્પુરન્દર ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ સહિતૈસ્ત્રિદશૈર્મઘવાંસ્તદા ।
તથેત્યુક્ત્વા પ્રચક્રામ સોઽપશ્યત વને સ્ત્રિયઃ ॥

ક્રીડન્તીનાં તુ કન્યાનાં વને ચૈત્રરથોપમે ।
વાયુભૂતઃ સ વસ્ત્રાણિ સર્વાણ્યેવ વ્યમિશ્રયત્ ॥

તતો જલાત્સમુત્તીર્ય કન્યાસ્તાઃ સહિતાસ્તદા ।
વસ્ત્રાણિ જગૃહુસ્તાનિ યથાઽસન્નાન્યનેકશઃ ॥

તત્ર વાસો દેવયાનયાઃ શર્મિષ્ઠા જગૃહે તદા ।
વ્યતિમિશ્રમજાનન્તી દુહિતા વૃષપર્વણઃ ॥

તતસ્તયોર્મિથસ્તત્ર વિરોધઃ સમજાયત ।
દેવયાન્યાશ્ચ રાજેન્દ્ર શર્મિષ્ઠાયાશ્ચ તત્કૃતે ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

કસ્માદ્ગૃહ્ણાસિ મે વસ્ત્રં શિષ્યા ભૂત્વા મમાસુરિ ।
સમુદાચારહીનાયા ન તે સાધુ ભવિષ્યતિ ॥
સર્મિષ્ઠોવાચ ।

આસીનં ચ શયાનં ચ પિતા તે પિતરં મમ ।
સ્તૌતિબન્દીવ ચાભીક્ષ્ણં નીચૈઃ સ્થિત્વા વિનીતવત્ ॥

યાચતસ્ત્વં હિ દુહિતા સ્તુવતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ ।
સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતોઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ ॥

આદુન્વસ્વ વિદુન્વસ્વ દ્રુહ્ય કુપ્યસ્વ યાચકિ ।
અનાયુધા સાયુધાયા રિક્તા ક્ષુભ્યસિ ભિક્ષુકિ ॥

લપ્સ્યસે પ્રતિયોદ્ધારં ન હિ ત્વાં ગણયામ્યહમ્ । પ્રતિકૂલં વદસિ ચેદિતઃપ્રભૃતિ યાચકિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સમુચ્છ્રયં દેવયાનીં ગતાં સક્તાં ચ વાસસિ । શર્મિષ્ઠા પ્રાક્ષિપત્કૂપે તતઃ સ્વપુરમાગમત્ ।
હતેયમિતિ વિજ્ઞાય શર્મિષ્ઠા પાપનિશ્ચયા ॥

અનવેક્ષ્ય યયૌ વેશ્મ ક્રોધવેગપરાયણા । પ્રવિશ્ય સ્વગૃહં સ્વસ્થા ધર્મમાસુરમાસ્થિતા ।
અથ તં દેશમભ્યાગાદ્યયાતિર્નહુષાત્મજઃ ॥

શ્રાન્તયુગ્યઃ શ્રાન્તહયો મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ ।
સ નાહુષઃ પ્રેક્ષમાણ ઉદપાનં ગતોદકમ્ ॥

દદર્શ રાજા તાં તત્ર કન્યામગ્નિશિખામિવ ।
તામપૃચ્છત્સ દૃષ્ટ્વૈવ કન્યામમરવર્ણિનીમ્ ॥

સાન્ત્વયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના ।
કા ત્વં તામ્રનખી શ્યામા સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલા ॥

દીર્ઘં ધ્યાયસિ ચાત્યર્થં કસ્માચ્છ્વસિષિ ચાતુરા ।
કથં ચ પતિતાઽસ્યસ્મિન્કૂપે વીરુત્તૃણાવૃતે ॥

દુહિતા ચૈવ કસ્ય ત્વં વદ સત્યં સુમધ્યમે ।
દેવયાન્યુવાચ ।
યોઽસૌ દેવૈર્હતાન્દૈત્યાનુત્થાપયતિ વિદ્યયા ॥

તસ્ય શુક્રસ્ય કન્યાહં સ માં નૂનં ન બુધ્યતે ।
એષ મે દક્ષિણો રાજન્પાણિસ્તામ્રનખાઙ્ગુલિઃ ॥

સમુદ્ધર ગૃહીત્વા માં કુલીનસ્ત્વં હિ મે મતઃ ।
જાનામિ હિ ત્વાં સંશાન્તં વીર્યવન્તં યશસ્વિનમ્ ॥

તસ્માન્માં પતિતામસ્માત્કૂપાદુદ્ધર્તુમર્હસિ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તામથો બ્રાહ્મણીં કન્યાં વિજ્ઞાયનહુષાત્મજઃ ॥

ગૃહીત્વા દક્ષિણે પાણાવુજ્જહાર તતોઽવટાત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય ચૈનાં તરસા તસ્માત્કૂપાન્નરાધિપઃ ॥
યયાતિરુવાચ ।

ગચ્છ ભદ્રે યથાકામં ન ભયં વિદ્યતે તવ ।
ઇત્યુચ્યમાના નૃપતિં દેવયાનીદમુત્તરમ્ ॥

ઉવાચ મામુપાદાય ગચ્છ શીઘ્રં પ્રિયો હિ મે ।
ગૃહીતાહં ત્વયા પાણૌ તસ્માદ્ભર્તા ભવિષ્યસિ ॥

ઇત્યેવમુક્તો નૃપતિરાહ ક્ષત્રકુલોદ્ભવઃ ।
ત્વં ભદ્રે બ્રાહ્મણી તસ્માન્મયા નાર્હસિ સઙ્ગમમ્ ॥

સર્વલોકગુરુઃ કાવ્યસ્ત્વં તસ્ય દુહિતા શુભે ।
તસ્માદપિ ભયં મેઽદ્ય તતઃ કલ્યાણિ નાર્હસિ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

યદિ મદ્વચનાન્નાદ્ય માં નેચ્છસિ નરાધિપ ।
ત્વામેવ વરયે પિત્રા તસ્માલ્લપ્સ્યસિ ગચ્છ હિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણીં યયાતિઃ સ્વપુરં યયૌ ।
ગતે તુ નાહુષે તસ્મિન્દેવયાન્યપ્યનિન્દિતા ॥

ક્વચિદ્ગત્વા ચ રુદતી વૃક્ષમાશ્રિત્ય ધિષ્ઠિતા ।
તતશ્ચિરાયમાણાયાં દુહિતર્યથ ભાર્ગવઃ ॥

સંસ્મૃત્યોવાચ ધાત્રીં તાં દુહિતુઃ સ્નેહવિક્લવઃ ।
ધાત્રિ ત્વમાનય ક્ષિપ્રં દેવયાનીં સમુધ્યમામ્ ॥

ઇત્યુક્તમાત્રે સા ધાત્રી ત્વરિતાઽનયિતું ગતા ।
યત્રયત્ર સશીભિઃ સા ગતા પદમમાર્ગત ॥

સા દદર્શ તથા દીનાં શ્રમાર્તાં રુદતીં સ્થિતામ્ ।
વૃત્તાન્તં કિમિદં ભદ્રે શીઘ્રં વદ પિતાહ્વયત્ ॥

એવમુક્તાહ ધાત્રીં તાં શર્મિષ્ઠાવૃજિનં કૃતમ્ ।
ઉવાચ શોકસન્તપ્તા ઘૂર્ણિકામાગતાં પુરઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

ત્વરિતં ઘૂર્ણિકે ગચ્છ શીઘ્રમાચક્ષ્વ મે પિતુઃ ॥

નેદાનીં સમ્પ્રવેક્ષ્યામિ નગરં વૃષપર્વણઃ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
સા તત્ર ત્વરિતં ગત્વા ઘૂર્ણિકાઽસુરમન્દિરમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા કાવ્યમુવાચેદં સમ્ભ્રમાવિષ્ટચેતના ।
આચચક્ષે મહાપ્રાજ્ઞં દેવયાનીં વને હતામ્ ॥

શર્મિષ્ઠયા મહાભાગ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ ।
શ્રુત્વા દુહિતરં કાવ્યસ્તત્ર શર્મિષ્ઠયા હતામ્ ॥

ત્વરયા નિર્યયૌ દુઃખાન્માર્ગમાણઃ સુતાં વને ।
દૃષ્ટ્વા દુહિતરં કાવ્યો દેવયાનીં તતો વને ॥

બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્ ।
આત્મદોષૈર્નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખસુખે જનાઃ ॥

મન્યે દુશ્ચરિતં તેઽસ્તિ યસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।
દેવયાન્યુવાચ ।
નિષ્કૃતિર્મેઽસ્તુ વા માસ્તુ શૃણુષ્વાવહિતો મમ ॥

શર્મિષ્ઠયા યદુક્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ ॥
સત્યં કિલૈતત્સા પ્રાહ દૈત્યાનામસિ ગાયનઃ ॥

એવં હિ મે કથયતિ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ।
વચનં તીક્ષ્ણપરુષં ક્રોધરક્તેક્ષણા ભૃશમ્ ॥

સ્તુવતો દુહિતા નિત્યં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ ।
અહં તુ સ્તૂયમાનસ્ય દદતોઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ ॥

ઇદં મામાહ શર્મિષ્ઠા દુહિતા વૃષપર્વણઃ ।
ક્રોધસંરક્તનયના દર્પપૂર્ણા પુનઃ પુનઃ ॥

યદ્યહ સ્તુવતસ્તાત દુહિતા પ્રતિગૃહ્ણતઃ ।
પ્રસાદયિષ્યે શર્મિષ્ઠામિત્યુક્તા તુ સખી મયા ॥

ઉક્તાપ્યેવં ભૃશં માં સા નિગૃહ્ય વિજને વને । કૂપે પ્રક્ષેપયામાસ પ્રક્ષિપ્ય ગૃહમાગમત્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

સ્તુવતો દુહિતા ન ત્વં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ ।
અસ્તોતુઃ સ્તૂયમાનસ્ય દુહિતા દેવયાન્યસિ ॥

વૃષપર્વૈવ તદ્વેદ શક્રો રાજા ચ નાહુષઃ ।
અચિન્ત્યં બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વમૈશ્વરં હિ બલં મમ ॥

જાનામિ જીવિનીં વિદ્યાં લોકેસ્મિઞ્શાશ્વતીં ધ્રુવમ્ ।
મૃતઃ સઞ્જીવતે જન્તુર્યયા કમલલોચને ॥

કત્થનં સ્વગુણાનાં ચ કૃત્વા તપ્યતિ સજ્જનઃ ।
તતો વક્તુમશક્તોઽસ્મિત્વં મે જાનાસિ યદ્બલમ્ ॥

તસમાદુત્તિષ્ઠ ગચ્છામઃ સ્વગૃહં કુલનન્દિનિ ।
ક્ષમાં કૃત્વા વિશાલાક્ષિ ક્ષમાસારા હિ સાધવઃ ॥

યચ્ચ કિઞ્ચિત્સર્વગતં ભૂમૌ વા યદિ વા દિવિ ।
તસ્યાહમીશ્વરો નિત્યં તુષ્ટેનોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા ॥

અહં જલં વિમુઞ્ચામિ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ।
પુષ્ણામ્યૌષધયઃ સર્વા ઇતિ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં વિષાદમાપન્નાં મન્યુના સમ્પ્રપીડિતામ્ ।
વચનૈર્મધુરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ સાન્ત્વયામાસ તાં પિતા ॥